Żnin wiadomości

Żnin, miasto wielkopolskie nad Gasawką, w województwie kujawsko-pomorskim, stolica powiatu żnińskiego, jest uznawane za jedną ze stolic regionu Pałuk. 

Zajmuje przesmyk między Małym Jeziorem Żnińskim (dawniej Czaplem), położonym na wysokości 78,4 m. mpm oraz leżącym 70 cm niżej Dużym Jeziorem Żnińskim, w polodowcowej rynnie jeziornej o skarpach wypłaszczających się na poziomie ok. 103 m. npm.

Nazwa oznacza „teren, z którego coś wycięto”. Językoznawcy zwykli wskazywać na zboże, lecz bardziej prawdopodobne jest, że aby cokolwiek tu zbudować, musiano najpierw wyciąć trzcinę (rosnącą zresztą w wielu miejscach w mieście do dziś).  

Po prawej stronie Gąsawki nad Dużym Jeziorem Żnińskim istniał w VI–VIII wieku n.e wczesnośredniowieczny gród (dziś osadniki Cukrowni, sklep Bricomarche, stacja benzynowa). Obecne miasto zainicjowane zostało na wyspie wynoszącej się z moczarów z centralnym punktem w którym dziś się wznosi kościół św. Floriana. W Bulli Innocentego II z 1136 roku (wystawionej dla metropolity Jakuba ze Żnina) w słowach „provincia de Znein cum foro”  poświadczona jest zarówno centralna funkcja Żnina (provincia), jak i jego miejski charakter (cum foro – z rynkiem), miasto jest więc starsze, niż lokacja. Lokację przeprowadzono 300 metrów na zachód na innym wyniesieniu (5 metrów powyżej tafli jeziora) – tam, gdzie dziś jest rynek (nazywany Pl. Wolności). Przyjmuje się, że prawa miejskie Żnin otrzymał nie wcześniej, niż w 1262 roku (na pewno przed 1271) od arcybiskupa gnieźnieńskiego Janusza jako prywatne miasto arcybiskupie, lokowane na prawie polskim.

W czasach renesansu europejską sławę zdobył pobierający pierwsze nauki w Żninie Klemens z Januszkowa, drukowany jako Janicius - najwybitniejszy polski poeta przed Kochanowskim. W czasach reformacji ważną rolę polityczną na arenie kraju odegrał Erazm Gliczner ze Żnina, protestant, dążący do zgody narodowej wszystkich wyznań (nie do końca mu się udało).

Miasto położone w powiecie kcyńskim (województwo kaliskie) dorobiło się murów miejskich, czterech kościołów (w tym klasztor Dominikanów), murowanej wieży ratuszowej, zasłynęło z wyśmienitego piwa.  Rozwój Żnina przyhamowała zaraza w 1628 (przed nią miasto liczyło ok. 200 domów i 2.000 mieszkańców). Od tego czasu następuje kurczenie się zabudowy i 123 lata pożarów i epidemii. Miasto doszczętnie zniszczyli Szwedzi („151 placów pustych, gdzie domy dawniej bywały”), ostatni pożar miasta miał miejsce w 1751 roku.

Od tego czasu następuje stabilizacja, wiele nazwisk mieszczan z ostatnich dziesięcioleci przed pierwszym rozbiorem jest takich samych, jak dzisiejsze i od tego czasu żadna wojna, żadna zmiana ustroju, epidemia czy klęska żywiołowa Żnina w istotny sposób nie przeorały.

Żnin objęła zarówno Konfederacja Barska, jak i Powstanie Kościuszkowskie. Urodzili się tu wybitni uczeni Oświecenia (w dojrzałym życiu związani z Wilnem): Jan Śniadecki i Jędrzej Śniadecki.

Przez 35 lat (od 1772 roku do 1807) – zabór pruski. Epizod polityczny Księstwa Warszawskiego zakończony w 1813 roku okupacją rosyjską („najpierw przeciągały wojska francuskie, potem stada wilków, następnie Rosjanie”). Od Kongresu Wiedeńskiego znów w Prusach. W 1816 roku miasto liczyło 161 domów i 931 mieszkańców. W XIX wieku zburzono mury miejskie (Brama Toruńska w 1820 r), kościół św. Trójcy (1817 r.) i klasztor z kościołem św. Jana Chrzciciela (1820 r.) Przez cały wiek XIX Niemców osiedliło się w Żninie niewielu, społeczność żydowska również nie była liczna. Pamiątką po Wiośnie Ludów jest ulica Wiktora Potockiego, który w tym miejscu zginął w potyczce z wojskiem pruskim.  

W pierwszej połowie XIX wieku miasto rozwijało się powoli, w drugiej – szybko. 1867 r. - Polska Spółka Pożyczkowa w Żninie (później Bank Ludowy). 1889 – kolej szerokotorowa i Powiatowa Kolej Wąskotorowa. 1894 – cukrownia. Mleczarnia, poczta, szpital, sąd, więzienie, kanalizacja, gazociąg, wodociągi miejskie, latarnie.

W I wojnie światowej zginęło 86 mężczyzn. 1 stycznia 1919 roku powstańcy wielkopolscy wyzwolili Żnin, liczący 4.980 mieszkańców. Po Traktacie Wersalskim większość Niemców i Żydów sprzedało swe nieruchomości i wyjechało do Niemiec. 

Powstała Fabryka Maszyn Rolniczych braci Malaków (później Spomasz, obecnie Koehler Boevenkap), utworzono gimnazjum. Zakłady Wydawnicze Aldreda Krzyckiego osiągnęły ogólnopolski sukces wydając co dwa tygodnie w 250.000 nakładu (w prenumeracie!) pierwsze w Polsce masowe pismo kobiece „Moja Przyjaciółka” (koncepcję wydawniczą i pół tytułu skradli po 1945 roku komuniści).

W czasie okupacji 600 osób (inteligencja, kupcy) wywieziono w okolice Mińska Mazowieckiego i Nowego Targu, a na ich miejsce przywieziono Niemców ewakuowanych z krajów bałtyckich przed zajęciem Litwy, Łotwy i Estonii przez Rosję Radziecką. Większość wysiedlonych w 1945 roku powróciła do swych mieszkań.

W czasie okupacji zmieniono bruk polski (kamienie polne) na granitową kostkę ze Śląska. Alianccy jeńcy urządzili planty. Niemcy spalili synagogę przy ulicy Pocztowej, zburzyli z zemsty narożną kamienicę na Rynku. W styczniu 1945 roku okupacja zakończyła się, do maja urzędował jako starosta Franciszek Xawery Ebel (desygnowany na to stanowisko przez rząd londyński). W czasach stalinizmu miasto cofało się gospodarczo. Ożywienie urbanistyczne i społeczne nastąpiło w Żninie po 1956 roku w wyniku działalności ludzi skupionych w PTTK i Żnińskim Towarzystwo Kultury. W latach 60. przyłączono do Żnina wieś Górę. Liczba mieszkańców przekroczyła wówczas 10 000 osób. W latach 70-tych powstały duże osiedla mieszkaniowe, zbudowano fabrykę maszyn Spomasz.

Przez cały czas stanu wojennego funkcjonowało w Żninie koło Solidarności nauczycielskiej, przez półtora roku (1984-1985) działała tajna drukarnia w Wenecji.

Po 1989 roku właściciele kamienic odzyskali możliwość gospodarowania w swoich lokalach – handlowych i mieszkalnych, co zaowocowało dynamicznym rozwojem handlu. Powstały nowe przedsiębiorstwa produkcyjne: Fabryka Maszyn Piekarniczych Mech-Masz, Pepsi-Cola i inne.  

W XXI wieku upadł Spomasz, browar, kolej, przerzedziła się komunikacja autobusowa. W miejsce zamkniętej cukrowni powstał obiekt konferencyjno-hotelowy Cukrownia Żnin. Odnowiono Rynek, wybudowano dwa nowe pomosty i infrastrukturę plaży. Liczba ludności w ostatnich latach zmniejsza się. 31 lipca 2023 miasto liczyło 12.585 mieszkańców. (dk)