Istniał kiedyś kanał żeglugowy Folusz - Pturek, teraz istnieje też książka

Gdy mówimy o kanałach żeglugowych w regionie, na myśl przychodzi Kanał Bydgoski czy Notecki. A kto dziś pamięta, że także między Żninem a Barcinem biegła blisko 13-kilometrowa droga wodna ze śluzami i barkami, łącząca pałuckie jeziora z Notecią? W drugiej połowie XIX wieku między Foluszem a Pturkiem pływały barki, a woda niosła drewno, len i zboże do Poznania, Gdańska czy Niemiec.

Temu zapomnianemu rozdziałowi lokalnej historii swoją najnowszą książkę poświęcił Marek Kujawa - pasjonat zabytków, który od lat zbiera wiadomości o regionie.

Autor

Marek Kujawa - urodzony w Bydgoszczy w 1963 roku. Regionalista, pasjonat historii, od 17 lat redaktor na portalu www.polskiezabytki.pl, gdzie opisuje dwory i pałace, prowadzi badania terenowe i współpracuje z lokalnymi społecznościami. Wychowywał się wprawdzie daleko od wody i lasu, ale na jego wyobraźnię wpłynęły licznie czytane w młodości książki, między innymi Nienackiego, J. F. Coopera, Paukszty czy Putramenta. Cykl książek Nienackiego o Panu Samochodziku kończyła powieść Złota Rękawica, gdzie padły znamienne słowa, które stały się mottem opisywanej książki: Każdy naród posiada swoje skarby, takim skarbem jest pamięć o własnej historii… Krajobraz Rynny Foluskiej bardzo przypomina widoki znad Jezioraka, gdzie toczyła się akcja powieści - lasy i wody rozlewające się pośród łagodnych wzgórz. I właśnie tu, w tym niezwykle malowniczym pejzażu, autor szuka ducha miejsca (genius loci). Cytując prof. Jeremiego Królikowskiego: Miejsce, które ma genius loci, które ma swego ducha, jest nieśmiertelne. Zmieniają się ludzie, którzy je tworzą, a myśli, uczucia, które pozostawili trwają nadal. Autor mówi wprost: najbardziej boli go przemijanie i to, że młodsi często tracą kontakt z historią swoich miejsc. Stąd pomysł, by ocalić od zapomnienia „wodną epokę” tej części Pałuk - zanim znikną ostatnie opowieści świadków, fotografie w domowych albumach i resztki dawnej infrastruktury nad brzegami.

Przewodnik

Z pasji tej narodził się opisywany przewodnik Kanał Żeglugowy Folusz - Pturek, historia, okolice i ich mieszkańcy - opowieść o kanale i kilkunastu okolicznych wsiach z ich historią - od średniowiecza po dzień dzisiejszy, ze szczególnym doświetleniem okresu międzywojennego (wciąż żyją potomkowie ówczesnych mieszkańców). Autor odtwarza dawne dzieje, korzystając z akt grodzkich i ziemskich oraz popularnych opracowań (m.in. Słownika geograficznego Królestwa Polskiego), z ponad 2.000 numerów lokalnej prasy, z bibliotek cyfrowych, a także wspomnień mieszkańców. W książce znalazły się też miejscowości pośrednio związane z kanałem - z powodów rodzinnych, kulturowych i gospodarczych - jak Rozalinowo, Piastowo, Jadowniki czy Laski Wielkie i Małe.
Całość napisana jest prostym, klarownym językiem: bez przypisów, z objaśnieniami wplecionymi w narrację, tak by czytelnik mógł nie tylko zrozumieć fakty, ale też poczuć ducha miejsca i wyruszyć w teren śladami dawnej żeglugi.
Historię Kanału Żeglugowego Folusz - Pturek, jego pierwotną nazwę i ważną funkcję, jaką spełniał w transporcie drewna i płodów rolnych do Barcina, Łabiszyna, na jez. Gopło, do Poznania, Gdańska, a także Berlina. Opisy infrastruktury wodnej, takie jak punkty załadunkowe, porty, śluzy, a także informacje o taborze pływającym - barkach, holownikach i statkach oraz o personelu, w tym o ciężkim życiu flisaków i oryli. Bogactwo środowiska geograficzno-przyrodniczego regionu, w tym charakterystykę Pałuk, Pojezierza Żnińsko-Mogileńskiego, polodowcową rzeźbę terenu z licznymi jeziorami i lasami, a także lokalną faunę, w tym obecność wilków. Odniesienia do odkryć archeologicznych, np. kurhanu w Kierzkowie, Biskupina czy Izdebna, świadczących o starożytnym rodowodzie tych ziem. Szczegółowe historie miejsc zwanych Grzmiąca i Folusz (części Chomiąży Szlacheckiej) oraz kilkunastu pałuckich wsi, takich jak Pniewy, Piastowo, Rozalinowo, Ostrówce, Chomiąża Księża, Wiktorowo, Kierzkowo, Wójcin, Wolice, Pturek, Knieja, Młodocin, Jadowniki Rycerskie, Jadowniki Bielskie, Annowo, Szczepanowo, Szczepankowo, Laski Wielkie i Laski Małe. Wiele anegdot i osobistych wspomnień mieszkańców, opowiadających o życiu codziennym, pracy, edukacji, wydarzeniach wojennych (np. historii żołnierzy wyklętych na opisywanych terenach), tragediach, ale i momentach radości, budowaniu lokalnych społeczności, zakładaniu kółek rolniczych czy działalności harcerskiej. Praktyczne wskazówki dla turystów i miłośników przyrody, zachęcające do samodzielnego odkrywania regionu rowerem, skuterem czy motocyklem, z informacjami o trasach, noclegach, możliwościach biwakowania na „dziko” oraz ostrzeżeniami dotyczącymi niektórych szlaków wodnych.

Plany

Praca nad przewodnikiem i ogrom materiału fotograficznego, którym dysponuje autor, zainspirowały go do dalszych działań. Z myślą o ciekawszym - bardziej docierającym do odbiorcy zaprezentowaniu walorów regionu, autor planuje stworzenie obszernego albumu fotograficznego. Będzie on poświęcony Kanałowi Folusza, dawnej żegludze, życiu flisaków, a także codzienności i wyjątkowym momentom z życia mieszkańców opisywanych wsi.
Jeśli posiadają Państwo w swoich domowych archiwach stare zdjęcia przedstawiające: kanał, jeziora, barki, życie flisaków, porty, młyny, karczmy, szkoły, kościoły albo kolejkę wąskotorową, a przede wszystkim ludzi i ich codzienne życie w miejscowościach wyżej wymienionych - autor prosi o kontakt mailowy: [email protected].

Izabela Nowak

Pałuki 38/2025 [1753]