Morze, góry, dinozaury i lodowiec

Historia geologiczna Pałuk sięga 300 milionów lat. Przedtem było tu bezgraniczne morze, w którym gromadziły się osady morskie. 

    Sól kamienna
    250 mln lat temu w karbonie - piątym okresie ery paleozoicznej - w wyniku potężnych ruchów górotwórczych w Europie, morze wycofało się z obszaru Polski. Pałuki stały się lądem, lecz utworzyła się na tym terenie bruzda środkowoeuropejska. W permie - ostatnim okresie ery paleozoicznej - 200 mln lat temu we wspomnianą bruzdę od północnego zachodu wtargnęło morze. Ponieważ klimat był gorący, suchy, pustynny w wyniku intensywnego parowania wody na dnie permskiego morza zaczęły osadzać się grube złoża soli kamiennej, a także wapieni i łupków bitumicznych.  
    Dziś sól kamienna na Pałukach w wyniku zawiłych procesów geologicznych jest na różnej głębokości, głównie w postaci wysadów (słupów) solnych w Szubinie, Damasławku i Wapnie. Jest to największe bogactwo pałuckiej ziemi, choć są uzasadnione przesłanki, że istnieją znaczne pokłady ropy naftowej.
    Zalewy morskie i dinozaury
    Kolejne 150 mln lat to era mezozoiczna. W jej trzech okresach: triasie, jurze i kredzie, po stosunkowo krótkiej fazie lądowej, ponownie zapanowało morze.  
    Na obszarze Pałuk w istniejącej i pogłębiającej się bruździe na utworach solonośnych nagromadziło się ponad 6000 metrów wapieni, margli, dolomitów, piaskowców.  
    Dziś utwory mezozoiczne na głębokości kilkuset metrów stwierdzono w Kcyni i Szubinie, zaś w rejonie Barcina-Piechcina utwory jurajskie wychodzą na powierzchnię ziemi i jest to jedyne miejsce na Niżu Polskim. Nie ulega wątpliwości, że na Pałukach musiały żyć mezozoiczne dinozaury, zarówno morskie jak i lądowe. Być może geolodzy trafią kiedyś na ich konkretny ślad.
    Góry na Pałukach
    60 milionów lat temu, na początku ery kenozoicznej, w trzeciorzędzie, miały miejsce potężne alpejskie ruchy górotwórcze, które wypiętrzyły w Polsce Karpaty. Na Pałukach wtedy osady, które przez miliony lat nagromadziły się w bruździe środkowoeuropejskiej uległy wypiętrzeniu i w ten sposób powstał wysoki łańcuch górski o szerokości 40-80 km, nazwany Wałem Pomorsko-Kujawskim. Góry te ciągnęły się od Gór Świętokrzyskich przez Pałuki po Kołobrzeg. Po ich zachodniej stronie istniało zagłębienie zwane niecką, w którym gromadziły się osady z niszczenia górotworu.
    Przez dalsze miliony lat, w trzeciorzędzie, Wał Pomorsko-Kujawski uległ zniwelowaniu i pozostały tylko po nim podziemne struktury fałdowe, ze wspomnianymi wcześniej wysadami solnymi. Utwory trzeciorzędowe (głównie jeziorne iły), a także najmłodsze polodowcowe, leżą poziomo, czyli niezgodnie do utworów mezozoicznych.  
    Obecnie obszar Wału Pomorsko-Kujawskiego jest nadal geologicznie aktywny i podnosi się o 1 mm rocznie.
    Epoka lodowcowa
    Przeszło 1 milion lat temu w Europie klimat ochłodził się i nastała epoka lodowa (plejstocen). Centrum zlodowacenia było w Skandynawii.
    Na ziemiach polskich były cztery zlodowacenia i trzy ciepłe okresy międzylodowcowe. Lodowiec poprzez swoją działalność erozyjną zdarł starsze utwory. Jego grubość dochodziła do 3000 m, a w lód wtopiony był najrozmaitszy materiał skalny. Ostatni, ten najmłodszy lodowiec bałtycki, który ustąpił z terenu Pałuk kilkanaście tysięcy lat temu, wywarł decydujące piętno na krajobraz.  
    Dziś mamy moreny czołowe w rejonie Kcyni, morenę denną w centrum Pałuk, rynny jeziorne w okolicach Żnina, Wągrowca, Rogowa, Barcina. Także oczka polodowcowe i głazy narzutowe są wynikiem działalności lądolodu.  
    Czwartorzędowe utwory polodowcowe (glina morenowa, piaski, żwiry) mają na naszym terenie grubość średnio 50-100 m i jak pokrowiec otaczają tajemnice wnętrza pałuckiej ziemi.

Józef Marosz
Pałuki nr 144 (47/1994)