Nie żyje profesor Janusz Ostoja-Zagórski, wybitny archeolog i badacz pradziejów

11 lipca 2026 roku zmarł prof. dr hab. Janusz Ostoja-Zagórski, jeden z najwybitniejszych polskich archeologów swojego pokolenia, wieloletni pracownik Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk w Poznaniu, były rektor Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy oraz uczony, którego dorobek na trwałe wpisał się w badania nad pradziejami Europy i ziem polskich. Miał 82 lata.

Urodził się 11 września 1943 roku w Krakowie. Studia archeologiczne ukończył w 1967 roku na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Swoje życie naukowe związał początkowo z poznańskim środowiskiem archeologicznym i Instytutem Archeologii i Etnologii PAN, a później - z Uniwersytetem Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy. Stopień doktora uzyskał w 1974 roku, habilitację w 1981 roku, a w 1994 roku otrzymał tytuł profesora nauk humanistycznych. Dwukrotnie był stypendystą prestiżowej Fundacji Aleksandra von Humboldta, co potwierdzało jego wysoką pozycję w międzynarodowym środowisku naukowym.

Specjalizował się w archeologii pradziejowej Europy, metodologii archeologii oraz badaniach nad przemianami społecznymi i gospodarczymi w epoce brązu oraz wczesnej epoce żelaza. Szczególne miejsce w jego dorobku zajmowały badania osadnictwa, demografii i organizacji społeczeństw pradziejowych. Był jednym z polskich pionierów wykorzystania metod interdyscyplinarnych do interpretacji materiałów archeologicznych, łącząc archeologię z geografią, demografią, ekologią i naukami społecznymi. Publikował prace, które przez lata stanowiły podstawową literaturę dla studentów archeologii i historii.

Szczególnie bliskie były mu Pałuki – region należący do najważniejszych archeologicznych obszarów Polski. Prowadził badania między innymi w rejonie Sobiejuch i Jankowa nad Jeziorem Pakoskim, analizując funkcjonowanie osad i grodów z epoki halsztackiej. Owocem tych prac były cenione publikacje: „Mezoregion Sobiejuchy na Pałukach” (Wydawnictwo Dominika Księskiego Wulkan), „Pałuki w starożytności” (Żnińskie Towarzystwo Kulturalne) czy wcześniejsza monografia poświęcona grodowi halsztackiemu w Jankowie. Dzięki jego badaniom historia najdawniejszych mieszkańców Pałuk zyskała nowe, naukowo udokumentowane oblicze. 

Dla mieszkańców Pałuk prof. Janusz Ostoja-Zagórski pozostanie przede wszystkim badaczem pradziejowego grodu w Sobiejuchach – jednego z najważniejszych stanowisk archeologicznych w Polsce związanych z kulturą łużycką. Przez wiele lat kierował prowadzonymi tam badaniami, wykorzystując nowoczesne, interdyscyplinarne metody, które pozwoliły odtworzyć obraz życia społeczności zamieszkującej ten teren ponad 2,5 tysiąca lat temu. Analizował układ zabudowy, gospodarkę, warunki środowiskowe oraz relacje mieszkańców grodu z otaczającym krajobrazem. Wyniki tych prac opublikował w szeregu cenionych opracowań naukowych, dzięki którym Sobiejuchy zyskały międzynarodową rozpoznawalność jako jedno z kluczowych stanowisk do badań nad epoką żelaza w Europie Środkowej. Jego badania sprawiły, że niewielka pałucka miejscowość na trwałe znalazła się na archeologicznej mapie Europy.

W 1995 roku rozpoczął pracę w Akademii Bydgoskiej, przekształconej następnie w Uniwersytet Kazimierza Wielkiego. Tworzył tam od podstaw środowisko archeologiczne, kierował Katedrą Archeologii i Cywilizacji Starożytnych, był dyrektorem Instytutu Historii, a następnie przez dwie kadencje pełnił funkcję prorektora do spraw nauki i współpracy z zagranicą. W 2012 roku społeczność akademicka powierzyła mu najwyższy urząd na uczelni – został rektorem Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego. Funkcję tę sprawował do 2016 roku, prowadząc uczelnię w okresie intensywnego rozwoju naukowego i organizacyjnego.

W celu zbliżenia środowisk naukowych Bydgoszczy i Torunia dał pomysł organizowania w Lubostroniu majówek jazzowych, które na stałe weszły do kalendarza imprez naszego województwa.  

Profesor Ostoja-Zagórski pozostawił po sobie bogaty dorobek naukowy obejmujący około dziesięciu książek oraz setki artykułów i opracowań. Wśród jego najbardziej znanych publikacji znajdują się m.in. „Najstarsze dzieje ziem polskich”, „Polska w starożytności. 500 000 lat p.n.e. – 500 lat n.e.”, „Europejskie cywilizacje starożytne”, „Archeologia a historia. Refleksje nad myśleniem historycznym archeologów” czy współredagowana przez niego książka „EIDOLON. Kultura archaiczna w zwierciadle wyobrażeń, słów i rzeczy”. Jego prace wykraczały poza klasyczny opis znalezisk archeologicznych – podejmowały pytania o sposób funkcjonowania dawnych społeczeństw i miejsce archeologii we współczesnej humanistyce.

Przez cały okres wydawania w latach 90-tych Żnińskich Zeszytów Historycznych był przewodniczącym Rady Konsultacyjnej tego kwartalnika i uczestniczył zarówno w kształtowaniu jego profilu, jak i w zamawianiu wśród naukowców z całego kraju tekstów, poszerzających wiedzę historyczną o Pałukach. 

Był cenionym nauczycielem akademickim, promotorem wielu prac doktorskich i magisterskich oraz wychowawcą kolejnych pokoleń archeologów i historyków. Współpracował z licznymi ośrodkami naukowymi w kraju i za granicą, uczestniczył w międzynarodowych projektach badawczych i należał do grona uczonych, którzy budowali pozycję polskiej archeologii na forum europejskim. Znany był z otwartości na nowe metody badawcze, ale również z przekonania, że archeologia pozostaje przede wszystkim nauką o człowieku i jego kulturze.

Za działalność naukową, dydaktyczną i organizacyjną został odznaczony Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, wcześniej otrzymał Srebrny Krzyż Zasługi oraz Medal Komisji Edukacji Narodowej. Były to wyrazy uznania dla kilkudziesięciu lat pracy poświęconej nauce i szkolnictwu wyższemu. W 2015 roku otrzymał godność Honorowego Obywatela gminy Żnin. 

Odejście prof. Janusza Ostoja-Zagórskiego jest wielką stratą dla polskiej archeologii i środowiska akademickiego. Pozostanie w pamięci jako wybitny badacz pradziejów, ceniony wykładowca, organizator życia naukowego oraz człowiek, który potrafił łączyć rzetelność badawczą z pasją odkrywania najdawniejszej historii człowieka. Szczególne miejsce zajmie również w pamięci mieszkańców Pałuk, których przeszłość badał i popularyzował przez dziesięciolecia, przyczyniając się do lepszego poznania archeologicznego dziedzictwa regionu. Jego dorobek pozostanie trwałą częścią polskiej humanistyki.

Dominik Księski