Udało się! Hafciarstwo pałuckie na krajowej liście niematerialnego dziedzictwa kulturowego

Ponad rok trwały starania, aby hafciarstwo pałuckie wpisać na listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Udało się! To znakomita wiadomość dla wszystkich, którzy pielęgnują pałucką tradycję. Hafciarstwo pałuckie ujęte zostało na liście pod numerem 109 z datą wpisu 14 marca 2025 r.

13 kwietnia 2024 r. w sobotę w Centrum Kultury w Kcyni, a następnie 24 kwietnia w Muzeum Ziemi Pałuckiej w Żninie, przeprowadzono konsultacje społeczne poświęcone wpisaniu haftu pałuckiego na Krajową Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego. W Polsce rejestr tworzony jest od 11 lat. Obecnie liczy 112 pozycji. Hafciarstwo pałuckie ujęte zostało na liście pod numerem 109 z datą wpisu 14 marca 2025 r. Haft pałucki pochodzi z drugiej połowy XIX wieku, a jego prekursorką była rzeźbiarka Klara Prillowa. Haft pałucki to ozdoba tradycyjnego, kobiecego stroju. Haftowany białą nicią na pasiastym materiale zdobił między innymi charakterystyczne tiulowe czepce.
- Haft pałucki występował już w drugiej połowie XIX wieku. Mniej więcej z 1860 roku pochodzą najstarsze zabytki, to są czepce. Haftuje się czepce, kryzy, mankiety i stójka koszuli, fartuch i dwie halki: czerwona (piekielnica) i biała. Proszę mi wierzyć, że państwo mają jeden z najpiękniejszych strojów ludowych w Polsce. Takich czepców, gdzie kończy się to za kolanami, nie ma we wszystkich strojach ludowych. Mają państwo niesamowite szczęście, że strój ludowy, który jest od połowy XIX wieku do tej chwili jest żywy. Teraz noszą je hafciarki i zespoły ludowe - powiedziała podczas  ubiegłorocznego spotkania w Kcyni Kinga Turska-Skowronek, starszy kustosz Muzeum Etnograficznego w Toruniu - Kcynia jest, była i będzie dla mnie stolicą Pałuk. Zawsze uważałam, że to właśnie tu, u Państwa rozpoczęła się wspaniała droga sztuki ludowej pałuckiej (…) Haft to unikatowe zjawisko i chcemy by trwało, chcemy je chronić. 
- To zjawisko, jakim jest haft pałucki, ma wszelkie cechy jakie są potrzebne, żeby wpisać go na krajową listę, aczkolwiek ostateczną decyzję w tej sprawie podejmie minister, po zapoznaniu się z wnioskiem, który trafia do Narodowego Instytutu Dziedzictwa z rekomendacją, jaką składa rada ds. niematerialnego dziedzictwa kulturowego - podkreślała z kolei Anna Baran, koordynator Regionalnego Narodowego Instytutu Dziedzictwa ds. niematerialnego dziedzictwa kulturowego - Bardzo się cieszę, że te konsultacje się rozpoczęły. Haft to unikatowe zjawisko i chcemy by trwało, chcemy je chronić. Konsultacje są po to, by poznać państwa opinie na temat naszego pomysłu. To państwo są depozytariuszami, osobami, które kultywują tradycje. To wy musicie czuć potrzebę wpisania haftu, że tego chcecie. Najważniejszy jest człowiek, który kultywuje dany element tradycji i historii.
Po roku starań, udało się! Jak czytamy na stronie Narodowego Instytutu Dziedzictwa, hafciarstwo pałuckie występuje w regionie etnograficznym Pałuki, położonym w województwach: kujawsko-pomorskim (Kcynia, Szubin i Żnin) i wielkopolskim (Wągrowiec i jego okolice). Wywodzi się z tradycyjnego kobiecego stroju ludowego. Rozwój stroju pałuckiego na przełomie XIX i XX wieku był odpowiedzią na próbę germanizacji ludności podczas zaborów.  Stał się on wówczas symbolem polskości i patriotyzmu.
Na tle innych tradycyjnych haftów rękodzielniczych hafciarstwo pałuckie charakteryzuje się powszechnym użyciem białych nici na płótnie lnianym, bawełnianym i tiulu oraz nici czarnych zastrzeżonych dla flanelowego (dawniej lnianego) płótna czerwonego służącego wyrobowi halek nazywanych piekielnicami. Haft pierwotnie zdobił elementy stroju (m.in. koszule, kryzy, halki, fartuchy oraz – najpiękniejszą część stroju pałuckiego – czepce z długimi wiązaniami, czyli bandami). Obecnie przenoszony jest na serwetki, bieżniki, obrusy, bieliznę pościelową i wiele innych przedmiotów użytkowych. Za typowe dla haftu pałuckiego uznawane są motywy roślinne, m. in. kwiaty, gałązki i liście, owoce. W celu uzyskania odpowiednich efektów estetycznych wykorzystywane są różnorodne techniki ściegu, dzięki którym to zdobienie jest bardzo wypukłe.
Do popularyzacji hafciarstwa pałuckiego przyczyniły się kursy organizowane od lat 50. XX wieku w Kcyni, Żninie i Szubinie, odbywający się od 1963 roku coroczny Konkurs Sztuka Ludowa Pałuk im. Wandy Szkulmowskiej oraz cykliczny kiermasz sztuki ludowej „Jesień na Pałukach”. Fenomenem jest działające od ponad 10 lat Koło hafciarskie przy Muzeum Regionalnym w Wągrowcu, jedno z największych w Polsce kół rękodzielniczych. Haft pałucki pozostaje wciąż symbolem lokalnej tożsamości, kultury i tradycji regionu.
Rejestr elementów niematerialnego dziedzictwa kulturowego, tworzony jest u nas w kraju według  zasad przyjętych w związku z Konwencją UNESCO. Powstaje on od 2014 roku pod nazwą Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Krajowa lista jest spisem przejawów żywego dziedzictwa niematerialnego z terenu Polski i ma charakter wyłącznie informacyjny. Listę prowadzi Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego we współpracy z Narodowym Instytutem Dziedzictwa. Wnioski sprawdzone pod względem formalnym opiniuje Rada ds. niematerialnego dziedzictwa kulturowego przy Ministrze Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
- Krajowa lista to wstęp, ale niezbędny, do wpisania haftu na listę UNESCO, czyli bogactwa niematerialnego ludzkości - podkreślała w Kcyni Anna Baran.
W tym roku oprócz hafciarstwa pałuckiego, na listę krajową wpisane zostały: Tradycje Wigilii Bożego Narodzenia w Polsce (Christmas Eve celebration in Poland), Hafciarstwo i haft sieradzki, Kultura toruńskiego piernika, Wiślańskie kolędowanie pod oknami. 
Trzymamy kciuki za dalsze losy haftu pałuckiego i być może w przyszłości, wpisanie go na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości UNESCO. 

Ewa Hałas