Tablica na nowym cmentarzu żydowskim

Stowarzyszenie Ahawas Tora zrealizowało pierwszy etap działań zaplanowanych dla upamiętnienia żnińskich Żydów. Na tzw. nowym cmentarzu żydowskim stanęła tablica kamienna. W planach na nowy rok jest upamiętnienie starego cmentarza.

     W Żninie za pomocą tablicy kamiennej upamiętniono tzw. nowy cmentarz żydowski, który przetrwał II wojnę światową, mimo częściowego sprofanowania, a jego ostateczna likwidacja rozpoczęła się w latach 60. XX w. Obecnie na jego obszarze znajdują się m.in. bloki mieszkalne oraz sklep. Oficjalna ceremonia upamiętniająca żnińskich Żydów planowana jest na 2016 r. W Żninie znajdują się dwa cmentarze żydowskie, tzw. stary cmentarz oraz nowy cmentarz założony w II połowie XIX w.
     Przed dwoma laty przedstawiciele Stowarzyszenia Ahawas Tora z siedzibą w Poznaniu rozpoczęli starania o upamiętnienie tego miejsca. - Cieszę się, że udało się pozytywnie zrealizować ten projekt i upamiętnić Żydów pochowanych na tym cmentarzu - przekazał rabin Marcin Natan Dudek-Lewin.
     Stowarzyszenie Ahawas Tora ufundowało pamiątkową tablicę, a część środków na ten cel przekazali potomkowie z USA rodziny Itzig zamieszkałej w XIX wieku na terenie Żnina. - Merytorycznie wsparli upamiętnienie cmentarza żydowskiego burmistrz Żnina oraz starosta żniński. Mam nadzieję, że również w 2016 roku uda się upamiętnić „stary“ cmentarz żydowski - dodaje rabin Dudek-Lewin.
     Według danych zebranych przez portal prowadzony przez Muzeum Historii Żydów Polskich, na nowym cmentarzu żydowskim w Żninie w okresie powojennym znajdowały się jeszcze nagrobki. W latach 60. XX w. teren cmentarny ogrodzono murem z cegły. W latach 1977-1978 podczas budowy północnej obwodnicy Żnina nekropolia została zrównana z ziemią.
     Natomiast stary cmentarz żydowski w Żninie powstał w pierwszej połowie XIX w. na terenie tzw. probostwa nad Dużym Jeziorem Żnińskim. Jest to zakątek w pobliżu ul. Mickiewicza, ale na terenie administracyjnie należącym do Jaroszewa. Cmentarz został zniszczony w czasie II wojny światowej i obecnie nie ma na nim ani jednej zachowanej macewy. W listopadzie 1939 r. Niemcy rozstrzelali tam ok. 40 osób - byłych powstańców wielkopolskich, przywiezionych z obozu w Szubinie. Po wojnie na terenie cmentarza wzniesiono pomnik ku czci osób tam zamordowanych.
     Dzieje społeczności żydowskiej w Żninie, w tym historię cmentarzy wyznawców judaizmu w stolicy Pałuk, zgłębia Marek Wilgórski. Jaki już informowaliśmy latem ub.r., jest on w trakcie przygotowywania publikacji poświęconej historii żnińskich Żydów. Swoje badania prowadził m.in. na podstawie źródeł z Archiwum Państwowego w Bydgoszczy oddział w Inowrocławiu.
     Według ustaleń Marka Wilgórskiego pierwsza nekropolia znajdująca się na obszarze tzw. probostwa nad Dużym Jeziorem Żnińskim miała powierzchnię około 15 arów.
     (...) Pomimo, że w dokumentach nie znajdujemy dokładnej daty założenia nowej nekropolii, pośrednio, opierając się na dziewiętnasto- i dwudziestowiecznych mapach Żnina, możemy stwierdzić, że nekropolia powstała w ostatniej dekadzie XIX wieku, czyli w okresie, gdy do użytku oddano nową synagogę (1894). Na mapie miasta z 1889 roku zaznaczona została wyłącznie pierwsza nekropolia (Probostwo). Dopiero na mapach miasta pochodzących z pierwszej połowy XX wieku widać także cmentarz przy obecnej ulicy Mickiewicza. Nowy cmentarz był znacznie większy od starszego i miał powierzchnię około 1,5 ha. Na terenie nekropolii znajdował się budynek cmentarny, nazywany szopą cmentarną, w której znajdował się karawan, 2 nakrycia na konie i 1 nakrycie na zmarłego (...) - czytamy we fragmencie publikacji przygotowywanej do druku przez Marka Wilgórskiego.
     W kwestii starego cmentarza badacz podkreśla, że Niemcy rozstrzelali w październiku 1939 roku na jego terenie 2 grupy więźniów. Ponadto w dniach 11, 27 i 28 listopada 1939 r. rozstrzelano ponad 40 osób - prawdopodobnie byłych powstańców wielkopolskich przywiezionych z obozu w Szubinie. W wigilię Bożego Narodzenia 1939 r. na tym cmentarzu funkcjonariusze gestapo rozstrzelali 10 kolejnych Polaków. Ciała zamordowanych zostały zakopane w zbiorowych mogiłach. W 1944 roku w ramach akcji zacierania śladów swoich zbrodni Niemcy wykopali szczątki i wywieźli je w niewiadomym kierunku. W 1950 r. Związek Bojowników o Wolność i Demokrację ufundował kamienną tablicę upamiętniającą miejsce mordu. (...) Z wizji lokalnej oraz wywiadu środowiskowego, przeprowadzonych w 1990 roku przez Alojzego Nowakowskiego, pracownika Urzędu Rejonowego w Żninie na terenie tzw. nowego cmentarza (ulica Mickiewicza i Niedziałkowskiego) wynika, że w czasie wojny na zniszczonym cmentarzu Niemcy wybudowali baraki dla organizacji hitlerowskich. Jedną z nich mogła być Reichsarbeitsdienst (w skrócie RAD), Służba Pracy Rzeszy (...) Baraki po wojnie zostały rozebrane i przeniesione w inne miejsce. Plac byłego cmentarza został włączony do kilku sąsiednich działek i zabudowany. Przy ulicy Mickiewicza powstał budynek obecnego pawilonu handlowego „Euro Market“(ul. Mickiewicza 62). W latach osiemdziesiątych i na początku lat dziewięćdziesiątych służył jako lokal gastronomiczny o nazwie „Piastowski“ prowadzony przez Powszechną Spółdzielnię Spożywców „Społem“ w Żninie, który przez żninian nazywany był „Bonanzą“ (...). Na ulicy Niedziałkowskiego na początku lat dziewięćdziesiątych powstały natomiast bloki mieszkalne. Wzniesione zostały z inicjatywy Spółdzielni Mieszkaniowej w Żninie i oddawane do użytku w latach 1994-2001 (...) - tak wyglądają dalsze ustalenia Marka Wilgórskiego, które dzięki jego uprzejmości publikujemy we fragmentach przed wydaniem samej książki.

Karol Gapiński
Pałuki nr 1247 (1/2016)