Doktor Zygmunt Wilkoński (1832-1880) - Pałuczanin spod Kcyni. Założyciel inowrocławskich solanek

Zygmunt Wilkoński urodził się 20 maja 1832 roku w Stołężynie pod Kcynią. Ojciec jego - Florian Wilkoński - właściciel majątków w Stołężynie i Wapnie - uczestniczył w Powstaniu Listopadowym 1830/31 i Powstaniu Kosynierów Kcyńskich 1848 r. za co został wraz ze swym ekonomem uwięziony. Warto dodać, że już w 1828 r. rozpoczął wydobywać gips w Wapnie. W II połowie XIX w., po jego śmierci Wapno przeszło w posiadanie Moszczeńskich.

    Zygmunt Wilkoński uczęszczał do znanego Gimnazjum im. Marii Magdaleny w Poznaniu, zaś maturę zdał we Wrocławiu. Studiował we Wrocławiu, Heidelbergu i Berlinie, gdzie z wyróżnieniem ukończył studia prawnicze uzyskując w 1856 jednocześnie tytuł doktora praw i filozofii. W latach 1856-1865 dr Zygmunt Wilkoński pracował jako asesor w Sądzie Apelacyjnym w Poznaniu i za gorliwą obronę Polaków został karnie przeniesiony (od 1.08.1865) do Sądu Powiatowego w Inowrocławiu. Po 5 latach pełnienia funkcji sędziego, za to samo przewinienie i za odmowę wyjazdu w głąb Rzeszy, został z pracy zwolniony. Zawarł wówczas związek małżeński z Lucyną Kozłowską, właścicielką majątku Racice pod Kruszwicą, poświęcając się całkowicie rolnictwu.  
    Po kilku latach gospodarowania, dzięki wprowadzeniu różnych praktycznych innowacji, stał się animatorem postępu na wsi. Jako pierwszy zastosował orkę pługiem parowym. Był cenionym i wzorowym gospodarzem. Ówczesną eskalację akcji germanizacyjnej uważał za bezprawie i krzywdę polskiej ludności; wykorzystywał znajomość prawa i praktykę sądową do skutecznej obrony polskiego stanu posiadania.  
    Zafascynowany przeszłością i pięknem Kujaw Wilkoński upatrywał sens życia przede wszystkim w obronie zagrożonej polskości. W tym celu założył w Inowrocławiu (1867 r.) dla miasta i okolicy Towarzystwo Pożyczkowe, które przekształcone w roku 1889 w istniejący do dzisiaj Bank Ludowy udzielało zadłużonym przez wysoką rentę gruntową rolnikom dogodnych kredytów, chroniąc ich tym samym przed wykupem osławionej komisji kolonizacyjnej. Był autorem kilku prac naukowych na tematy finansowo-gospodarcze. Ze Stanisławem Grabskim - znanym działaczem - w 1872 r. założył w Inowrocławiu przy ul. Średniej spółkę młynarską, która na jego działce wybudowała młyn parowy wyłącznie dla polskich rolników. Tym samym wyeliminował dotychczasowy monopol pruski na przemiał zboża. 23 lutego 1875 dr Wilkoński założył Towarzystwo Akcyjne, które w latach 1875-1883 budowało Cukrownię w Janikowie, Mątwach, Wierzchosławicach, Kruszwicy i Tucznie. Jego największą zasługą było założenie w 1875 r. Towarzystwa Akcyjnego Solanki Inowrocławskie - znanego po dzień dzisiejszy uzdrowiska na skalę europejską.  
    Długi jest rejestr zasług, mądrych i znaczących dokonań dr. Zygmunta Wilkońskiego, które konsolidowały żywioł Polski i utrwalały nadzieje na przetrwanie trudnego okresu niewoli. Niestety, zmarł przedwcześnie w Rąbinie, przeżywszy zaledwie 48 lat, w dzień wigilijny, 24 grudnia 1880 r. Z żalem i szacunkiem został odprowadzony przez niezliczone rzesze wdzięcznych mieszkańców Kujaw na miejsce wiecznego spoczynku, na cmentarz przy kościele romańskim Najświętszej Marii Panny w Inowrocławiu obok krypty rodziny Grabskich.
    W uznaniu zasług doktora Wilkońskiego społeczeństwo Inowrocławia w 1937 r. ufundowało w parku zdrojowym tablicę pamiątkową, którą zniszczyli hitlerowcy. Po ostatniej wojnie zaginął także ślad po grobie. W 1956 r. z inicjatywy Polskiego Towarzystwa Lekarskiego, wzniesiono w parku uzdrowiskowym pomnik ku czci dr. Zygmunta Wilkońskiego (wg projektu rzeźbiarki Janiny Leymanowej).  
    Dr Zygmunt Wilkoński na zawsze wszedł do panteonu wybitnych synów Pałuk i Kujaw.  

Józef Marosz
Pałuki nr 127 (29/1994)