Bogdan hr. Hutten-Czapski

Do znanych postaci związanych z Pałukami zalicza się hr. Bogdan Hutten-Czapski, którego działalność społeczną i polityczną trudno jednoznacznie ocenić. Poważny okres swego życia spędził on bowiem na współpracy z władzami pruskimi, natomiast ostatnie lata życia poświęcił działalności społecznej na rzecz Rzeczpospolitej.

Bogdan hr. Hutten-Czapski

     Bogdan Hutten-Czapski, wnuk dwóch polskich generałów - Józefa Czapskiego i Stanisława Mielżyńskiego, był jedynym polskim wielkim właścicielem ziemskim, który w okresie zaboru poświęcił się całkowicie służbie państwu pruskiemu.
     Urodził się 13 maja 1851 r. w Smoguleckiej Wsi, w ówczesnym powiecie szubińskim. Ojcem jego był Józef Napoleon Czapski, oficer wojsk polskich z okresu powstania listopadowego, a matką Eleonora z Mielżyńskich. Osierocony we wczesnym dzieciństwie przez ojca wraz z matką przebywał w Poznaniu. Ona też wyjednała u władcy pruskiego nadanie ośmioletniemu synowi tytułu hrabiowskiego i zezwolenie na utworzenie ordynacji z dóbr smoguleckich. Do gimnazjum uczęszczał w Vewey w Szwajcarii i w Paryżu. Studia prawnicze odbył w Wiedniu, Berlinie i Heidelbergu, gdzie w 1875 r. złożył egzamin referendarski.
     W 1870 r. wyjechał do Rzymu, gdzie zdobył sympatię Ojca Świętego Piusa IX i zaliczony został do grona najbliższych domowników. Już jako student należał do grona osób bliskich cesarzowi Wilhelmowi I. Za namową cesarza wstąpił do wojska, gdzie po 20 latach służby osiągnął zaledwie stopień majora w liniowym pułku huzarskim. Mimo niewysokiej rangi wojskowej, dzięki osobistym stosunkom w kołach dworskich i dyplomatycznych, umiał wyrobić sobie wyjątkowe stanowisko w życiu publicznym.
     Brał udział w różnych poufnych lub nieoficjalnych misjach politycznych. W 1891 r. przyczynił się w dużym stopniu do mianowania ks. Floriana Stablewskiego arcybiskupem gnieźnieńskim i poznańskim, a w 1914 r. jego następcy, ks. Edwarda Likowskiego. W 1895 r. mianowany został dziedzicznym członkiem Izby Panów, gdzie nie zgadzał się z polityką Koła Polskiego. Zajmował krytyczne stanowisko w sprawach działalności kolonizacyjnej i polityki wywłaszczeniowej. Był zwolennikiem polsko-niemieckiego pojednania.
     W 1901 r. cesarz mianował go burgrabią zamku poznańskiego. Zajmował się wówczas budową zamku, ufundował witraże do sali tronowej. W grudniu 1914 r. w poznańskim zamku w imieniu cesarza wręczył Paulowi von Hindenburgowi buławę marszałkowską.
     W sierpniu 1915 r. wraz z wojskami niemieckimi dotarł do Warszawy i odtąd już na stałe związał się ze sprawami polskimi. Mianowany został kuratorem Uniwersytetu i Politechniki Warszawskiej. Zajął się urządzaniem i zabezpieczeniem archiwów. Brał czyny udział w naradach nad utworzeniem przez władze okupacyjne państwa polskiego. Współpracował z Tymczasową Radą Stanu i Radą Regencyjną. Mimo swych wpływów na dworze cesarskim nie zdołał jednak przeszkodzić aresztowaniu Józefa Piłsudskiego. Po przegranej Niemiec pozostał w Warszawie do powrotu Piłsudskiego i 24 listopada 1918 r. wyjechał do swych dóbr smoguleckich, które obejmowały w okolicach Smogulca i Gołańczy na terenie powiatu wągrowieckiego i szubińskiego ponad 6 tys. ha.
     Po powstaniu państwa polskiego poczuwał się do obowiązków względem niego i nadal brał udział w życiu politycznym. Wiele starań i pracy poświęcił Polskiemu Związkowi Kawalerów Maltańskich, którego był prezydentem od 1926 r. W 1924 r. założył, zatwierdzoną w 1930 r. fundację z dóbr smoguleckich na rzecz popierania nauki polskiej, a szczególnie Uniwersytetu Warszawskiego i Politechniki Warszawskiej. W uznaniu zasług położonych dla powstania warszawskich wyższych uczelni otrzymał tytuł doktora honoris causa tych uczelni, a prezydent Rzeczypospolitej nadał mu Wielką Wstęgę Orderu Polonia Restituta.
     Działalność Hutten-Czapskiego i jego liczne kontakty powodowały, że Smogulec odwiedzany był przez znakomite osobistości tamtego okresu. W październiku 1926 r. odwiedził Smogulec kardynał August Hlond, a w maju 1929 r. prezydent Ignacy Mościcki.
     W Smogulcu rozbudował istniejący dwór i zgromadził w nim ogromny zbiór książek i cennych starodruków. Śladem swego krewnego Emeryka przekazywał do Muzeum im. E. Czapskiego w Krakowie cenne egzemplarze ze swego zbioru, a testamentem z 20 sierpnia 1932 r. zapisał muzeum całość zbiorów rękopiśmiennych dotyczących genealogii rodu Czapskich oraz autografy. Pozostała część zbiorów uległa zniszczeniu podczas pożaru dworu w 1945 r.
     Przebywając w Smogulcu Hutten-Czapski uczestniczył we wszystkich ważnych wydarzeniach kulturalnych, religijnych i społecznych. Nie szczędził pieniędzy na smogulecki kościół, gdzie został uwieczniony na jednym z malowideł. Do kościoła smoguleckiego dobudowano kaplicę grobową z podziemną kryptą, w której znajdują się marmurowe sarkofagi Józefa Napoleona Czapskiego (1797-1852) i jego żony Eleonory (1815-1875), rodziców Bogdana. Przyczynił się też do budowy kościoła parafialnego w Gołańczy.
     Bogdan Hutten-Czapski zmarł 7 września 1937 r. w Poznaniu i został pochowany w Smogulcu w krypcie pod granitową posadzką pomiędzy marmurowymi sarkofagami, gdzie spoczywają jego rodzice.

Adam Kusz
Pałuki nr 576 (9/2003)