Duchowni historycznego Żnina

Żnin już w XII wieku był własnością arcybiskupów gnieźnieńskich, głównym ośrodkiem klucza dóbr kościoła gnieźnieńskiego (kasztelania żnińska), ważną miejscowością taryfową. Miasto zostało otoczone murem i ufortyfikowane. Arcybiskupi gnieźnieńscy jako proboszczowie żnińskiej parafii często w Żninie przebywali. Tutaj zapadały niekiedy decyzje wagi państwowej.

    W Żninie rezydowali m.in.: Jakub Pałuka ze Żnina (1124-1148), Janusz II Grzymalita (1258-1271), Jakub II Świnka (1283-1314), Jarosław Bogoria (1342-1374), Jan Suchywilk (1374-1382), Bodzanta (1383-1389), Mikołaj Trąba (1412-1422), Wojciech Jastrzębiec (1423-1436), Wincenty Kot (1436-1448), Jakub z Sienna (1474-1480), Zbigniew Oleśnicki (1481-1493), Fryderyk Jagiellończyk (1493-1503), Jan Łaski (1510-1531), Andrzej Krzycki (1535-1537), Jan Latalski (1537-1540), Piotr Gamrat (1540-1545).
    Od XVI w. arcybiskupi z mniejszą troską otaczali starą swą siedzibę Żnin.
    Kościelny klimat Żnina i okolicy sprawił, iż wielu ze Żnina i okolicy (kasztelania) wybrało stan duchowny i odegrało znaczącą rolę w życiu państwa i Kościoła w minionych wiekach.
    Piotr ze Żnina
    Żył w XIV wieku; pochodził z mieszczan żnińskich (syn Wiesława); wcześnie poświęcił się stanowi duchownemu. W 1367 r. został kanonikiem poznańskim, a w cztery lata później kanonikiem gnieźnieńskim; pełnił jednocześnie funkcję plebana w Chełmcach. Gdy 16 kwietnia 1382 r. po śmierci arcybiskupa gnieźnieńskiego Janusza Suchywilka Grzymality (zmarł nagle w Żninie 5 kwietnia 1382 r.) kapituła gnieźnieńska wybrała arcybiskupem Dobrogosta Nowodworskiego Nałęcza, Piotr ze Żnina był jednym z posłów do króla Ludwika Węgierskiego w celu zatwierdzenia elekta. Jednak za sprawą Domrata Grzymality - starosty wielkopolskiego król nie uwzględnił wyboru kapituły, a arcybiskupem został mianowany przez papieża za poparciem króla Małopolanin Bodzanta z rodu Szeligów. Posłowie doznali na Węgrzech niełaskawego przyjęcia, a we Włoszech zostali nawet aresztowani. Po śmierci króla całą Wielkopolskę ogarnęła wojna domowa Grzymalitów z Nałęczami.
    Wincenty Nałęcz z Marcinkowa
    Syn ziemi pałuckiej; pochodził z Marcinkowa k. Gąsawy, a ojciec Mikołaj był dziedzicem majątku. W 1408 r. został kanonikiem gnieźnieńskim. Po śmierci arcybiskupa gnieźnieńskiego Mikołaja Kurowskiego (1411 r.) Wincenty Nałęcz wybrany został (jako dziekan kapituły) arcybiskupem. Nie uzyskawszy potwierdzenia musiał ustąpić Mikołajowi Trąbie zachowując nadal stanowisko dziekana katedralnego; w 1414 r. został wikariuszem generalnym i oficjałem poznańskim; w 1418 r. był delegatem do arcybiskupa z wezwaniem by nie popierał nadużyć królewskich. Król Władysław Jagiełło dowiedziawszy się o tym zawrzał gniewem, a Wincenty popadł w niełaskę. W 1422 r., kiedy po śmierci prymasa Mikołaja Trąby (jako arcybiskup gnieźnieński uzyskał na Soborze w Konstancji przywilej przyznający arcybiskupom gnieźnieńskim godność Prymasa Królestwa Polskiego) kapituła gnieźnieńska jednomyślnie wybrała go arcybiskupem, król tego wyboru nie zatwierdził lecz forsował na to stanowisko biskupa krakowskiego Wojciecha Jastrzębca. Wincenty Nałęcz został czasowo administratorem archidiecezji, po czym musiał zzrzec się swoich praw. Zmarł w 1425 r.
    Benedykt z Łopienna
    Żył w XV wieku; był doktorem obojga praw. W 1461 r. był kanonikiem kujawskim. Jeździł do Rzymu w sprawach kościelnych na dwór papieża Piusa II. W 1464 r. otrzymał tytuł kanonika gnieźnieńskiego, a niedługo potem i kanonika krakowskiego. Na początku rządów arcybiskupa Jana Gruszczyńskiego pełnił funkcję starosty zamku weneckiego i zawiadowcy klucza żnińskiego, ale w 1465 r. ustąpił Piotrowi z Szamotuł - kasztelanowi poznańskiem. W latach 1466, 1472 i 1474 był delegatem kapituły gnieźnieńskiej na synody prowincjonalne odbywane w Łęczycy. W 1472 r. był delegowany do obrony granic dóbr arcybiskupich oraz mianowany rejentem wsi kapitulnej Gościeszyn k. Rogowa. Otrzymał na 12 lat dzierżawę wsi kapitulnych Budzisław i Gościeszyn, w której zajmował się budową kościoła parafialnego; przy boku arcybiskupa Gruszczyńskiego pełnił funkcję jego kanclerza. W 1473 r. był delegatem kapituły gnieźnieńskiej do nowego arcybiskupa-elekta Jakuba z Sienna. Zmarł w 1480 r.
    Mikołaj Kotwicz ze Żnina (ok. 1440-1507)
    Urodził się około 1440 r. w Żninie; syn Jana. Uczył się w Poznaniu, studiował we Włoszech. Po studiach pracował jako artysta w kolegiacie łowickiej, później w Poznaniu. Był plebanem bydgoskim, doktorem dekretów, poeta. W 1485 r. został subdiakonem, kanclerzem oraz notariuszem arcybiskupa gnieźnieńskiego Zbigniewa Oleśnickiego jako mistrz prawa kanonicznego i cywilnego; spisał ustawy z synodu prowincjonalnego piotrkowskiego. W 1493 r. został archidiakonem poznańskim, a w 1494 r. brał udział w uroczystym ingresie arcybiskupa gnieźnieńskiego Fryderyka Jagiellończyka. Uczestniczył w synodach prowincjonalnych w 1494, 1496 i 1503 r. W 1503 r. został kanonikiem gnieźnieńskim; w ostatnich latach życia pełnił funkcję notariusza królewskiego. Przebywał często na dworze króla Aleksandra Jagiellończyka (m.in. w 1503 r. w Wilnie); zmarł w 1507 r.
    Wawrzyniec de Laurentis ze Żnina
    W 1464 r. wikariusz żniński; w 1468 r. wikariusz wieczysty gnieźnieński; rektor szkoły katedralnej; w 1484 r. pleban żniński; notariusz kancelarii arcybiskupiej Zbigniewa Oleśnickiego; uczestnik synodów archidiecezjalnych i świadek wielu aktów, czynności i wydarzeń.
    Bartłomiej ze Żnina
    Syn Mikołaja; w 1454 r. został zapisany na Uniwersytet Krakowski; w 1458 r. został bakałarzem, a cztery lata później magistrem sztuk wyzwolonych; od 1493 r. doktorem dekretów; w 1474 r. był członkiem Kolegium Większego, a w 1480 r. został dziekanem wydziału Artium i jednocześnie pełnił funkcję prepozytora Kolegium Mniejszego; w 1492 r. zastępczo wykonywał obowiązki seniora Bursy Ubogicz (razem z Wojciechem z Brudzewa i Marcinem z Krakowa); przed 1488 r. został proboszczem kościoła św. Anny w Krakowie, a w 1496 r. wicerektorem uniwersytetu; ostatni raz występuje w źródłach z roku 1508 jako dziekan wydziału prawa Akademii Krakowskiej.
    Stefan Łubieński Pomian
    Biskup sufragan gnieźnieński w latach 1790-1808 za arcybiskupów: Michała Poniatowskiego (1784-1794), Ignacego Krasickiego (1795-1801) i Ignacego Raczyńskiego (1805-1818); jako biskup jednocześnie proboszcz żnińskiego kościoła parafialnego; po 70 latach ruiny odbudował w okresie 1793-1795 żnińską farę zawdzięczającą jemu obecny wygląd; zmarł w 1808 r. w Gnieźnie, pochowany w kaplicy Łubieńskich; w żnińskim kościele jego portret, a na chórze herb rodowy.

Józef Marosz
Pałuki nr 191 (42/1995)