Jak przetrwać w wieku informacji sieciowej?

Kto nie ma własnego komputera, może skorzystać z internetu w kawiarence internetowej. Najczęściej odwiedza ją młodzież w celu zdobycia informacji potrzebnych w szkole i na studiach. Tematyka, która interesuje ludzi odwiedzających strony internetowe jest różna. Młodzież często przesiaduje na czatach. Wchodzą na portale internetowe i przy pomocy komputera prowadzą rozmowę z osobą, która w danym dniu jest gościem portalu. Elżbieta Hutek (na zdjęciu) najczęściej odwiedza strony związane z przemysłem muzycznym.

    fot. Arkadiusz Majszak

II Forum Wiedzy Interdyscyplinarnej im. J. J. Śniadeckich
     Jak przetrwać w wieku informacji sieciowej?
    Motto: "Żyć i działać we współczesnym świecie to znaczy korzystać z informacji".

     Zgodnie z mottem tego artykułu, życie we współczesnym świecie, to efektywne korzystanie z informacji, zarówno drukowanej, jak i elektronicznej. Niniejszy materiał będzie poświęcony tej drugiej, a w szczególności informacji sieciowej, czyli dostępnej w Internecie. Ponieważ mamy obecnie do czynienia z niespotykanym "zalewem", a niekiedy nadmiarem źródeł, ich wykorzystanie może przysporzyć problemów i wymaga pewnych umiejętności wyszukiwania, selekcji i oceny informacji.  
     Internet to źródło informacji i narzędzie komunikowania. Jest ogólnoświatową, największą siecią komputerową - "siecią sieci", zbudowaną na zasadzie łączenia ze sobą sieci lokalnych i komputerów. Jako całość nie ma właściciela, żadnej władzy ani zarządu. Podstawowe usługi Internetu to: poczta elektroniczna, listy dyskusyjne, komunikatory, telnet, FTP i WWW. Według badań prowadzonych w Polsce i na świecie, najczęściej wykorzystywaną usługą jest World Wide Web czyli przeglądanie i wyszukiwanie stron WWW. Witryny WWW mogą mieć charakter serwisów informacyjnych, prywatnych, firm, partii politycznych i stowarzyszeń oraz rozrywkowych. Jeśli natomiast chodzi o rodzaje zasobów (źródeł) WWW, to można do nich zaliczyć: informacje o produktach i usługach, osobach, instytucjach, informacje rządowe, bazy danych, czasopisma, katalogi biblioteczne, teksty książek, zasoby rozrywkowe i hobbystyczne oraz wiele innych. WWW nie posiada wewnętrznej struktury, a dokumenty w niej zawarte nie są na razie indeksowane i recenzowane w żaden standardowy sposób.
     Jak szukać w sieci
     Przeszukiwanie zasobów WWW można porównać do wyszukiwania informacji w jednej wielkiej bazie, o bardzo wszechstronnej zawartości. Można tę zawartość wertować "żeglując" od witryny do witryny. Można taż zadać pytanie wyspecjalizowanym narzędziom do wyszukiwania (ang. search tools), których niestety jest bardzo wiele i ponadto indeksują miliardy stron WWW. Efektywne wyszukiwanie informacji sieciowej wymaga wiedzy na temat tych narzędzi oraz wiedzy na temat ogólnych zasad strategii wyszukiwania. W tym artykule zajmiemy się wyłącznie pierwszym zagadnieniem.
     Narzędzia wyszukiwawcze składają się z bazy danych (indeksu, katalogu) oraz programu do wyszukiwania w niej dokumentów. Należy więc zawsze zdawać sobie sprawę, że nasze pytanie do np. Google nie powoduje przeszukiwania całego WWW, ale jedynie bazy danych Google. Informacje do baz są gromadzone w różny sposób - automatycznie (ang. robot, spider, crawler) lub robią to ludzie (ang. human). Wielkość baz danych jest różna, od ułamków procent zasobów sieci do ok. 70%. Programy przeszukujące - po zadaniu pytania przez użytkownika - dysponują też zróżnicowanymi możliwościami wyszukiwawczymi. Niektóre wymagają podania słów kluczowych w najprostszy sposób, inne natomiast umożliwiają tworzenie rozbudowanych charakterystyk wyszukiwawczych. Wynik wyszukiwania jest listą składającą się z różnych elementów w zależności od narzędzia. Zazwyczaj są to: tytuły dokumentów, adresy URL jako hiperłącza, pierwsze zdania z dokumentów, poszukiwane słowa w kontekście, wielkość dokumentu, data itp. Wyniki są uszeregowane według określonego dla danego indeksu wskaźnika trafności. Taki ranking, czyli uporządkowana malejąco, według wartości lista stron WWW spełniająca kryteria wyszukiwawcze, tworzony jest na podstawie, np. występowania poszukiwanego słowa w polu TITLE i znacznikach META, w tekście, adresie URL, liczby stron, na których są linki do danej strony czy liczby odwiedzin danej strony.  
     Narzędzia wyszukiwawcze dzieli się w zależności od sposobu gromadzenia informacji na:
     1. wyszukiwarki, np.
     Google http://www.google.pl/,
     Altavista http://www.altavista.com/,
     Netsprint http://www.netsprint.pl/,
     Gooru http://www.gooru.pl/
     2. katalogi tematyczne, np.
     Open Directory http://dmoz.org
     czy wydzielone katalogi w portalach Yahoo
     http://www.yahoo.com,
     Wirtualna Polska http://www.wp.pl  
     3. multiwyszukiwarki, np.
     Emulti http://www.emulti.pl/,
     MetaCrawler http://www.metacrawler.com/
     Wyszukiwarki gromadzą informacje do swoich baz automatycznie. Robot "wędrujący" po sieci czyta (analizuje) kod strony WWW (w HTML), interpretuje ten kod i z jego elementów tworzy bazę danych. Każdemu elementowi przyporządkowywana jest odpowiednia dla wyszukiwarki wartość - tak powstaje indeks wyszukiwarki, czyli to co przeszukujemy zadając pytanie. Inaczej to wygląda w przypadku katalogów tematycznych, zarządzanych przez zespoły ludzkie, decydujące o umieszczeniu określonych informacji w danej grupie tematycznej. Bazy danych są więc tworzone przez ludzi, a nie "robots". Katalogi są formą tematycznego dostępu do zasobów WWW. Pozwalają na "wertowanie" ich zawartości, uporządkowanych hierarchicznie według różnych dziedzin. Prezentują ogólną listę tematów - kategorii tematycznych, odsyłających do wielu podkategorii, tematów, podtematów, aż do listy dokumentów z bardzo wąskiej dziedziny.
     Wiele z katalogów posiada wbudowany interfejs do przeszukiwania wszystkich kategorii tematycznych jednocześnie według słów kluczowych. Natomiast multiwyszukiwarki szukają jednocześnie w wielu wyszukiwarkach i katalogach, po czym scalają rezultaty wyszukiwania. Nie posiadają żadnej wewnętrznej bazy danych - posługują się "cudzymi" zasobami. Procedura wyszukiwania polega na "przesłaniu" zapytania do kolejnych wyszukiwarek.  
     Należy dodać, że obecnie powszechną tendencją jest łączenie funkcji wyszukiwarek i katalogów tematycznych w jeden serwis - portal - miejsce startowe do wyszukiwanie informacji w sieci (np. Yahoo, Onet.pl, Witualna Polska, Interia, Hoga). W portalu znajdziemy przeważnie działy tematyczne (np. turystyka, motoryzacja, budownictwo, dom, praca, szkolenia, biznes, rozrywka), zestaw usług towarzyszących (np. wyszukiwarka stron WWW, katalog stron WWW, listy dyskusyjne, darmowe konta e-mail i WWW, wiadomości codzienne, serwisy giełdowe, program telewizyjny, zakupy w internetowym sklepie). Klasyczne portale powstawały na bazie wyszukiwarek czy katalogów, rozbudowując serwis dodatkowymi usługami.  
     Podsumowując trzeba podkreślić, że wyszukiwarki charakteryzują się wielkimi bazami danych (indeksami), jakość wyszukanych informacji jest różna ze względu na tworzenie indeksów przez "roboty". A w rezultacie możemy otrzymać bardzo dużo witryn, nie zawsze na temat. Najlepiej z nich korzystać wyszukując osób czy instytucji oraz tematów takich, co do których można bardzo precyzyjnie sformułować pytanie. Natomiast katalogi tematyczne posiadają niewielkie bazy tworzone przez ludzi, ale za to o wysokiej jakości. W rezultacie otrzymamy mniej witryn, ale przeważnie na temat. Należy z nich korzystać w przypadku poszukiwania odpowiedzi na tematy ogólne i takie, co do których trudno dokładnie sformułować pytanie.  
     Głęboka, niewidzialna sieć
     Poszukując informacji w Internecie najczęściej korzystamy w opisanych powyżej narzędzi. Trafiamy wtedy wyłącznie na zasoby tzw. "płytkie", najczęściej ogólnie dostępne statyczne strony WWW. Według szacunków z 2000 r. liczyły one 2,5 mld dokumentów (1 mld stron WWW) co dawało ok. 19 terabajtów, a dziennie przybywało średnio 7,3 mln dokumentów. Należy jednak pamiętać, że wielka część zasobów sieci nie jest dla wyszukiwarek dostępna. Są to tzw. zasoby "niewidzialne, głęboka sieć (deep web, invisible web)", przede wszystkim zasoby baz danych oraz strony WWW generowane dynamiczne - bardzo wartościowe materiały, np. opracowania naukowe, dokumenty rządowe, zasoby biblioteczne. Nie odnajdziemy ich zdając pytanie Google. Według badań przeprowadzonych w 2001 r. sieć "niewidzialna" stanowi zasób ok. 500 razy większy niż informacje indeksowane przez wyszukiwarki (ok. 550 mld dokumentów, 7.500 terabajtów). Aż 95% tych zasobów jest dostępnych publicznie i są ok. 50 razy częściej odwiedzane przez użytkowników niż strony "wykrywane" przez wyszukiwarki.  
     Jak szukać w niewidzialnej sieci?  
     Najprostszym sposobem jest bezpośredni dostęp do ważnych baz danych i innych serwisów z interesującej nas dziedziny. Wiadomo jednak, że jest to niezwykle trudne ze względu na liczbę tych usług i nie jesteśmy w stanie adresów spamiętać. Drugim sposobem jest skorzystanie z wyszukiwarki (np. Google) i połączenie odpowiedniego słowa kluczowego ze słowem "baza" lub wyrażeniem "baza danych" (np. "baza danych film"). Trzecim sposobem jest skorzystanie ze specjalnych metabaz czy katalogów, które wyszukują odpowiednie profesjonalne bazy danych, np.
     CompletePlanet http://www.completeplanet.com,
     The Invisible Web Directory http://www.invisible-web.net/,
     Info Mine http://infomine.ucr.edu/.  
     Ze względu na to, że nie ma dotąd krajowych metabaz odsyłających do ciekawych baz danych czy innych zasobów, podajemy poniżej wybór źródeł, do których warto zaglądać. Wyszukiwanie informacji w tych źródłach daje dostęp do materiałów nieosiągalnych poprzez wyszukiwanie np. w Google.  
     1) Bazy danych - bibliograficzne (informacje o książkach, czasopismach), pełnotekstowe (artykuły z czasopism, książki), bazy o normach i patentach, faktograficzne, adresowe, biograficzne, graficzne, dźwiękowe. Niektóre z baz są dostępne w sieci wyłącznie dla osób czy instytucji opłacających dostęp. Z krajowych baz publicznie dostępnych warto polecić:
     Bazy Biblioteki Narodowej http://mak.bn.org.pl/wykaz.htm,
     Polską Bibliotekę Internetową http://www.pbi.edu.pl,
     Teleadreson (największa baza danych o polskich firmach) http://www.teleadreson.com.pl/.  
     2) Komputerowe katalogi biblioteczne - publicznie dostępne z każdego miejsca świata (OPAC), informują o zasobach jednej biblioteki lub kilku bibliotek łącznie. Z polskich katalogów warto zaglądać do centralnego Katalogu Rozproszonego Bibliotek Polskich KaRo
     http://karo.umk.pl/Karo/ c zy katalogu Biblioteki Narodowej http://alpha.bn.org.pl/.
     Z e światowych oczywiście największy katalog Biblioteki Kongresu w Waszyngtonie http://catalog.loc.gov/.  
     3) Czasopisma elektroniczne - pełne teksty artykułów bieżących oraz numery archiwalne (często płatne). Posiadają dodatkowe informacje niedostępne w wersji drukowanej oraz możliwości elektronicznej komunikacji między czytelnikami, autorami i wydawcami. Dzielą się na elektroniczne wersje tytułów wydawanych w formie drukowanej oraz czasopisma dostępne tylko w postaci elektronicznej. Dwa największe wykazy adresów krajowych czasopism elektronicznych to: "Lista polskich czasopism elektronicznych oraz elektronicznych odpowiedników periodyków drukowanych" - http://bilon.miks.uj.edu.pl/archiwum/czasopisma/pol.html
     oraz "Polskie czasopisma elektroniczne Onet.pl" - http://media.onet.pl/pi_index.asp.  
     4) Portale tematyczne, wortale - "bramy" do źródeł z zakresu jednej dziedziny, np.
     Interklasa - Polski Portal Edukacyjny http://www.interklasa.pl/,
     SzkołaNet http://www.szkola.net/,
     Filmweb http://www.filmweb.pl/,
     e-Polityka http://www.e-polityka.pl/.  
     Jak oceniać informacje wyszukane w sieci?
     Jak powiedziano na wstępie, sieć Internet nie posiada wewnętrznej organizacji swoich zasobów, nikt nimi nie zarządza. Prawie każdy może publikować w sieci swoje informacje, witryny WWW nie są kontrolowane, rzadko kiedy recenzowane i nie zawsze cytowane. Są zatem różne poziomy jakości i wiarygodności zasobów internetowych. Niezbędna staje się więc ich ocena oraz selekcja. Kryteria oceny informacji, uwzględniające jej treść oraz  formę to: dokładność, autorstwo/instytucja sprawcza, obiektywizm, aktualność, zakres i kompletność oraz kryteria techniczne. Oceniając witryny WWW według tych kryteriów powinniśmy odpowiedzieć sobie na szereg pytań, z których najważniejsze to:
     - czy informacja jest wiarygodna i bezbłędna?  
     - czy jest grupa/osoba odpowiedzialna za redakcję i weryfikację informacji oraz treść? (e-mail do twórcy strony),
     - jaka jest reputacja twórcy strony? (kwalifikacje np. lista publikacji),
     - czy strona jest umieszczona w serwisie instytucji naukowej (edu) czy komercyjnej (com)?
     - jaki jest cel/misja umieszczenia informacji w Internecie? czy jasno określone jest audytorium - grupa odbiorców?
     - kiedy powstała strona? kiedy była ostatni raz aktualizowana? czy linki są aktualne i aktywne?
     - jaki jest zakres tematyczny - obszerny, szczegółowy czy przeglądowy?
     - czy struktura prezentacji informacji jest przejrzysta i logiczna (działy, poddziały, sekcje)?
     - czy interfejs odbiorcy jest dostosowany do jego poziomu, jaka jest nawigacja (indeks stron, długość stron, elementy nawigacyjne, wyszukiwarka serwisu)?
     Jak przetrwać w wieku informacji?
     Odpowiadając na pytanie postawione w tytule artykułu można najkrócej odpowiedzieć, że należy:  
     - znać źródła informacji sieciowej - wiedzieć gdzie szukać,
     - wiedzieć jak szukać - jak zadawać pytania,
     - umieć ocenić wiarygodność źródeł.
    

Lidia Derfert-Wolf
     Akademia Techniczno-Rolnicza w Bydgoszczy
     e-mail: [email protected]
Pałuki nr 664 (45/2004)