Janusz Rychlewski (1915-1987 r.)

12 września minęła dziesiąta rocznica tragicznej śmierci Janusza Rychlewskiego - żołnierza, pisarza, dramaturga i publicysty rodem z Pałuk.

    Urodził się 5 kwietnia 1915 r. w Żninie w rodzinie o wielkich tradycjach patriotycznych. Jego ojciec Kazimierz Rychlewski przemysłowiec, powstaniec wielkopolski 1919 r., pierwszy komendant Żnina po wyzwoleniu spod pruskiej przemocy, został aresztowany przez hitlerowców i zamęczony 1942 r. w obozie koncentracyjnym Mauthausen. Jego imię nosi jedna z ulic Żnina.
    Janusz Rychlewski w 7 roku życia zamieszkał wraz z rodzicami w Bydgoszczy. Ukończył gimnazjum humanistyczne i podjął studia prawnicze na Uniwersytecie Poznańskim. Jednocześnie ogłaszał swoje pierwsze artykuły w Dzienniku Bydgoskim i Kurierze Poznańskim, współpracował z poznańską rozgłośnią radiową.
    Przebył kampanię 1939 r. w stopniu podporucznika, dostał się do niewoli na lubelszczyźnie. Dzięki udanej ucieczce z transportu kolejowego umknął prawdopodobnie obozu w Kozielsku i nie zginął w Katyniu. Dzięki pomocy polskich kolejarzy z pociągu towarowego przedostał się do Wilna. Był przez pewien czas komendantem zbiorowiska polskich uchodźców w Domu Akademickim na Górze Bouffałowej. Aresztowany przebywał w obozie w Żagarach na Litwie oraz na Łotwie. W końcu 1941 r. zdecydował się na wyprawę do Warszawy, gdzie przybył po kilkudniowej pieszej wędrówce.
    Przez cały okres okupacji działał w Związku Walki Zbrojnej (ZWZ), a później w Armii Krajowej (AK). W Warszawie był współredaktorem pisma podziemnego Praca i walka, a następnie Walka. Ścigany przez gestapo udał się w listopadzie 1943 r. przez Lwów, Stryj i Ławoczne na Węgry, gdzie przebywał około sześciu miesięcy, publikując swoje artykuły w tamtejszych polskich pismach. Po nieudanej próbie przedostania się przez Jugosławię na Bliski Wschód i po zajęciu Węgier przez wojska hitlerowskie znów ścigany przez gestapo zdecydował się na powrót (przez Słowację) do Warszawy. Do stolicy przybył na dwa miesiące przed wybuchem Powstania Warszawskiego. Współpracował z Radiem Powstańczym. W powstaniu w 1944 r. walczył na Ochocie. Po jego stłumieniu przeszedł wraz z ludnością cywilną przez obozy na Zieleniaku i w Pruszkowie. Przedostał się do oddziałów Armii Krajowej w Krakowie i na Podkarpaciu. Spotkał się tam z Karolem Wojtyłą.
    Po zakończeniu wojny włączył się do odbudowy kraju. Na Wybrzeżu objął funkcję kierownika literackiego Radia Polskiego w Gdańsku i Teatru Dramatycznego w Sopocie (1945-46). Był współtwórcą czasopisma Wiatr od morza (1945). Publikował swoje artykuły w czasopiśmie Echa Borów Nadbałtyckich (1946). Uczestniczył w pracy oświatowej i organizacji życia kulturalnego na Warmii i Mazurach. W 1947 r. odbył owocujący tematyką marynistyczny rejs po Bałtyku na żaglowcu Generał Zaruski.
    W latach 1946-49 przebywał w Łodzi pełniąc funkcję doradcy repertuarowego w Wytwórni Filmów Fabularnych.
    Następnie przeniósł się do Warszawy i zamieszkał w Podkowie Leśnej (willa Leszczynka) poświęcając się całkowicie pracy pisarskiej. W tym okresie powstały jedne z najlepszych jego książek o tematyce okupacyjno-autobiograficznej Zielone granice (1949), Człowiek z gutaperki (1949) i Otwarte niebo (1950). Pierwsza jest panoramą lat okupacji i Powstania Warszawskiego; jest hołdem dla współtowarzyszy walki z Armii Krajowej.
    W okresie tzw. kultu jednostki zmuszony był porzucić tematykę okupacyjną i zajął się tematyką historyczną (Admirał i junga 1951, Czapka frygijska 1954, dramat Zwiastuny 1952). W 1953 r. został aresztowany i uwięziony z powodów politycznych.
    Utwory swoje wydawał w Ludowej Spółdzielni Wydawniczej oraz w Instytucie Wydawniczym PAX. Od 1960 r. był stałym współpracownikiem Słowa powszechnego i Kierunków.
    Cechował go dynamizm życiowy, wielka wyobraźnia, chęć do podróży i do przygód. Jedynie w latach 1958-1963 miał około 600 spotkań autorskich. Docierał do najdalszych zakątków kraju, wielokrotnie był na Pałukach. Spotkania te były tematem gawęd które ukazywały się niemal regularnie w Słowie Powszechnym pod ogólnym tytułem Notatki włóczykija.
    W 1964 r. uzyskał stypendium amerykańskiej Fundacji Kościuszkowskiej. Przez dwa lata przebywał w USA, a następnie we Francji (1966), Szwajcarii (1967) i we Włoszech (1968-1973). W tym czasie powstały jego najwybitniejsze dramaty: Chichot Mefista (Szwajcaria 1967), Pieczęć krwi (Rzym 1969) oraz Gdzie byłaś Judyto? (opuszczony klasztor trapistów na Monte Soratte pod Rzymem 1970). Pierwsze dwa wymienione utwory dramatyczne są poświęcone O. Maksymilianowi Kolbe, trzeci - trzem bohaterom ostatniej wojny światowej: Maksymilianowi Kolbe, Januszowi Korczakowi oraz Francuzowi Jagerstatterowi - młodemu Austriakowi, który nie chciał włożyć munduru niemieckiej armii narodowo-socjalistycznej i złożyć wojskowej przysięgi. Wszyscy trzej zginęli w sierpniu 1941, 1942 i 1943 roku.
    Równolegle ze swoją pracą twórczą odwiedzał liczne ośrodki polonijne w USA i Europie Zachodniej. Dał się poznać jako wspaniały gawędziarz i improwizator. Ta jego działalność odbiła się głośnym echem w prasie polonijnej budząc entuzjazm i wdzięczność starej i młodszej emigracji za przybliżanie polskiej kultury.
    Jego pasję stanowiła również twórczość dramatyczna. Obok wymienionych już dramatów napisał: Noc porachunku (1957), Gore! szewc bez butów (1958), Pukiel włosów (1959) i Korridor (1960). Pisał także sztuki sceniczne, które niestety nie były wystawiane w Polsce, lecz poza granicami.
    Podczas pobytu w Rzymie, w Watykanie w latach 1968-1973 prowadził w polskiej sekcji Radia Watykańskiego stałe audycje poświęcone polonikom rzymskim (osoby i instytucje).
    Wiele jego dzieł zostało przetłumaczonych na języki obce. Należy do nich m.in. Zielone granice, Sombrerro, Otwarte niebo i Chichot Mefista.
    Po dziewięciu latach pobytu za granicą w 1973 r. wrócił do kraju, aby znów wyjechać z odczytami dla Polonii amerykańskiej i kanadyjskiej w latach 1977-1978.
    Był pisarzem tworzącym w różnych krajach i w różnych środowiskach. Najlepiej - jak mówił - czuł się w wiejskiej chacie, na skraju lasu, zakupionej w Chomiąży Szlacheckiej. Nadal intensywnie planował, a rodzinna okolica stwarzała warunki do pełnego skupienia się.
    W 1984 r. Janusz Rychlewski utworzył fundację imienia swojego ojca Kazimierza Rychlewskiego - Powstańca Wielkopolskiego. W zapisie fundacyjnym stwierdził Dla uczczenia tego zrywu cały swój dorobek pisarski i materialny składam pamięci tej w ofierze tworząc po swej śmierci Fundację Kazimierza Rychlewskiego.
    Z okazji 70 rocznicy urodzin (1985 r.) pisarz odbył w rodzinnym Żninie cykl spotkań z czytelnikami.
    12 września 1987 roku zmarł w Radziejowie Kujawskim w następstwie wypadku samochodowego. Zgodnie z życzeniem pochowano go w grobowcu rodzinnym na cmentarzu w Żninie 19 września 1987 r.
    Na grobowcu rodzinnym Rychlewskich tablica: Ojcu swemu Kazimierzowi Rychlewskiemu por. rez. i komendantowi powstania polskiego Żnina ur. 1885 r. a straconemu w Mauthausen 26 grudnia 1942 r. za wskazanie jak żyć dla Polski aż po kres w czterdziestolecie męczeńskiej śmierci. Ostatni z rodu syn Janusz

JÓZEF MAROSZ

Pałuki 1997 

PW1944