Kcyńskie tradycje oświatowe (zarys)

Kcynia, oświata, szkoła, Jan Łaski, seminarium nauczycielskie, karmelita, klasztor
    Kcyńskie tradycje oświatowe (zarys)
     O szkołach kcyńskich z czasów dawniejszych jest niewiele wiadomości. Faktem jest, że w 1608 r. istniała już szkoła w Kcyni. O rozwoju szkolnictwa w Kcyni poniżej.

    I RZECZYPOSPOLITA
    O szkołach kcyńskich z czasów dawniejszych jest niewiele wiadomości. Faktem jest, że w 1608 r. istniała już szkoła w Kcyni. W Jana Łaskiego "Liber Beneficiorum" z archidiecezji gnieźnieńskiej zawarte były dotyczące Kcyni informacje archidiakona Wincentego de Seve po wizycie miasta w 1608 r.: "Schola quogue est bona, sed parva, in qua rector Laurentius Unicioviensis, probus, moribus compositus, qui salari 8 flor, in annum habet a D. plebano, ex guibus unum florenum dat cantori. Scholares habet et litteris... (acta Visit. f. 77)". W tłumaczeniu polskim oznacza: "Szkoła w Kcyni dobra, lecz mała, rektorem jest Wawrzyn Unitowski [?], człek zacny i ułożony, z pensją 8 florenów rocznie od plebana, z których 1 flor oddaje kantorowi. Posiada dużo uczniów, których pilnie uczy i wychowuje". Jest to jedyna pewna notatka bardzo wymownie dająca nam obraz stosunków szkolnych panujących w Kcyni na początku XVII w.
    W 1612 r. arcybiskup gnieźnieński Wojciech Baranowski sprowadził do Kcyni O.O. Karmelitów, a przy klasztorze utrzymywana była katolicka szkoła ludowa. W XVIII w. dozór szkolny płacił klasztorowi za dzierżawę ubikacji szkolnych 20 talarów rocznie.
    CZASY ZABORÓW
    Niemieckie akta miejskie z początku XIX w. prowadzone dość systematycznie naświetlają nam jako tako stosunki szkolne w Kcyni. Po sekularyzacji klasztoru O.O. Karmelitów w 1836 r. rejencja bydgoska oddała gminie katolickiej oraz ewangelickiej kilka ubikacji klasztornych na potrzeby szkolne. W jednym z pism rejencji bydgoskiej z 1837 r. w aktach miejskich można znaleźć wzmiankę, że nie wszystkie dzieci w wieku szkolnym uczęszczają do szkoły i że trafiają się osoby mające ponad 18 lat, które ani nie uczęszczały do żadnej szkoły, ani też nie zostały przygotowane przez księży do sakramentów świętych. Było to jednak charakterystyczne dla ówczesnych stosunków oświatowych w całym regionie. W 1837 r. Kcynia posiadała jedną szkołę, trzech nauczycieli, 197 chłopców, 188 dziewcząt, zaś w 1840 r. dwie szkoły, czterech nauczycieli, 117 chłopców i 114 dziewcząt. W 1840 r. utworzono żydowską szkołę misyjną, tj. szkołę, która miała na celu wychowanie dzieci żydowskich w duchu chrześcijańskim. Była ona utrzymywana przez Poznańskie Towarzystwo "Gieselschafizur Beforderung des Christensum unter Israeliten". W 1843 r. utworzono z polecenia  rejencji bydgoskiej żydowską szkołę elementarną (Żydzi stanowili w Kcyni przeszło 1/4 mieszkańców miasta, tj. ok. 700 osób). Jednak niechętnie posyłali swe dzieci do szkoły publicznej, a raczej pobierały one naukę u nauczycieli prywatnych (tzw. szkółki żydowskie - Winkelschulen). W 1846 r. w Kcyni były cztery szkoły, pięciu nauczycieli, 225 chłopców, 162 dziewcząt. Z notatek w aktach miejskich z 1848 r. wynika, iż chłosta cielesna była uważana za najlepszy środek wychowawczy i za najskuteczniejszą karę za kradzież. W 1864 r. wybudowano w Kcyni szkołę ewangelicką; do szkoły "klasztornej" uczęszczały zaś dzieci katolickie.
    W 1860 r. rozpoczęto w Kcyni na terenie należącym dawniej do klasztoru O.O. Karmelitów Seminarium Nauczycielskiego. W pięć lat później nastąpiło uroczyste jego oddanie do użytku w obecności naczelnego prezesa prowincji. Piękny okazały gmach wrósł na stałe w pejzaż miasta. Wraz z powstaniem Seminarium Nauczycielskiego przybyła Kcyni nowa katolicka szkoła elementarna ("szkoła ćwiczeń" dla seminarzystów) mieszcząca się w seminarium. Wobec tego skasowano szkołę w klasztorze. Kronikarz seminarium stwierdził, że przed rokiem 1867 w Kcyni było dzieci w wieku szkolnym ok. 300, a do szkoły uczęszczało 150. W 1882 r. było w Kcyni 645 analfabetów. W latach 1868-1900 do seminaryjnej "szkoły ćwiczeń" uczęszczało przeciętnie rocznie 312 dzieci. Dochodziły też dzieci z Wójtostwa Tupadł, Wydartowa, Karmelity. Do 1887 r. uczono w Seminarium Nauczycielskim języka polskiego. W celu nadania uczelni niemieckiego charakteru sprowadzono nawet seminarzystów z Westfalii, Nadrenii i Berlina. W latach 1884-1889 działało tajne Konspiracyjne Stowarzyszenie "Ognisko" (później "Zan") - założyciel seminarzysta Jasielski. W 1906 r. podobnie jak w wielu miastach Wielkopolski również w Kcyni po feriach świętomichalskich wybuchł strajk dzieci szkolnych. Przyczyną było wprowadzenie nauki religii w języku niemieckim. W seminaryjnej szkole ćwiczeń strajkowało ogółem 65 dzieci. Karano te dzieci karcerem godzinnym po nauce za każdy dzień bohaterskiego oporu. O kcyńskich dzieciach strajkujących pisał dyrektor seminarium Spannenkrebs 19 XI 1906 r.: "stoją z podniesioną głową okazując pewną dumę i hardość. Do odsiadywania godziny karceru zgłaszają się dobrowolnie i zachowują się wzorowo. Odchodząc później do domów idą w znacznej liczbie do kościoła klasztornego i modlą się głośno, odmawiając różaniec". Dyrektor zarzucał miejscowemu proboszczowi ks. dr. Janowi Opielińskiemu to, że jest głównym promotorem strajku. W grudniu starosta szubiński spowodował odebranie księdzu Opielińskiemu urzędu członka komisarza arcybiskupa przy egzaminach do seminarium.
    W 1910 r. wybudowano w Kcyni nową szkołę katolicką (obecnie w tym budynku jest Szkoła Podstawowa nr 1 im. Powstańców Wielkopolskich), do której skierowano większą część dziatwy szkolnej z seminaryjnej szkoły ćwiczeń.
    Seminarium nauczycielskie w Kcyni wydało poważny zastęp nauczycieli, również Polaków. Szacuje się, że od czasu powstania uczelni do 1919 r. opuściło jej mury przeszło 900 nauczycieli. W okresie Powstania Wielkopolskiego budynek seminarium pełnił funkcję lazaretu dla rannych powstańców.
    W Kcyni od 1888 r. do I wojny światowej istniała wyższa szkoła żeńska (Hohere Todaterschule), a od 1910 r. wyższa szkoła dla chłopców (Hohere Knabenschule).
    II RZECZPOSPOLITA
    Pierwszym polskim inspektorem szkolnym w Kcyni został p. Edmund Fabianowski (lipiec 1910 r.), a po jego przeniesieniu do Szubina p. Józef Cegielski z powiatu witkowskiego (październik 1919 r.). Inspektorat szkolny w Kcyni istniał do 1 VII 1926 r. Obwód Kcynia został przyłączony do Inspektoratu  Szkolnego w Szubinie.
    1 IX 1920 r. nastąpiło otwarcie Seminarium Nauczycielskiego w Kcyni w niepodległej Polsce (dyrektor Franciszek Stopa, a po nim od 1921 r. Michał Peter). Uczelnia była na prawach szkoły średniej. Przyjęto w tym czasie wielu seminarzystów z Górnego Śląska (okres powstań śląskich). 24 X 1925 r. z okazji uroczystych obchodów 60 lat istnienia decyzją ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego kcyńskiej uczelni nadano nazwę "Państwowe Seminarium Nauczycielskie - męskie im. Karola Libelta w Kcyni". W seminarium pracowało 13 nauczycieli etatowych, pobierało naukę 118 dzieci (dane 1928 r.). Niestety - w 1932 r. decyzją władz szkolnych Państwowe Seminarium Nauczycielskie im. Karola Libelta w Kcyni wskutek trudności oświatowych i perspektywy bezrobocia nauczycieli uległo likwidacji. Profesorowie rozjechali się po całej Polsce, a seminarzystów "rozparcelowano" po sąsiednich seminariach w Inowrocławiu, Bydgoszczy, Wągrowcu, Rogoźnie Wlkp. Ocenia się, że kcyńską uczelnię w ciągu 67 lat istnienia ukończyło ok. 1200 nauczycieli.
    W międzywojennej Kcyni funkcjonowała siedmioklasowa szkoła powszechna, w której pracowało 13 nauczycieli i uczyło się ponad 500 dzieci (kierownik Emil Jurczyk). Dzieci narodowości niemieckiej w liczbie 50 uczęszczały do szkoły mieszczącej się w budynku dzisiejszego Liceum Ogólnokształcącego. Oprócz tego w Kcyni istniała szkoła dokształcająca dla młodzieży rzemieślniczej i handlowej.
    W 1938 r. w pustym przez sześć lat budynku poseminaryjnym utworzono Zakład Poprawczy w Kcyni (dyr. Mieczysław Jędrzejewski).
    Wraz z wybuchem II wojny światowej i okresem okupacji hitlerowskiej zamknięto w Kcyni polskie placówki oświatowe, nauczycieli wywieziono do Generalnej Gubernii. W budynku byłego seminarium nauczycielskiego Niemcy utworzyli Średnią Szkołę Pedagogiczną Żeńską (Lehrevinenbildungsanstalt).
    OKRES POWOJENNY - PRL
    Od pierwszych chwil wyzwolenia miasta Kcyni w 1945 r. wznowiona została po 6-letnim okresie okupacji działalność szkolna. Już w lutym ocaleni z zawieruchy wojennej nauczyciele przystąpili do organizowania nauki w szkole powszechnej. W marcu podjął działalność Zakład Poprawczy. Jednocześnie grupa miejscowych działaczy pomna tradycji oświatowych w Kcyni czyniła intensywne starania o powołanie w mieście szkoły średniej (gimnazjum). Wysiłki zostały uwieńczone sukcesem. Z początkiem października 1945 r. utworzono Państwowe Gimnazjum (Liceum Ogólnokształcące), a pierwszym dyrektorem został p. Adam Kłodziński. W 1970 r. Liceum Ogólnokształcącemu w Kcyni nadano imię Karola Libelta nawiązując tym do dawnych tradycji seminaryjnych. Natomiast w 1972 r. z inicjatywy absolwentów szkoły (gł. prof. Witolda Jurczyka) szkoła otrzymała sztandar. Do dnia dzisiejszego Liceum Ogólnokształcące im. Karola Libelta w Kcyni obchodzić będzie jubileusz 50 lat swego istnienia. Na przełomie lat 40 i 50 działała w Kcyni Zasadnicza Szkoła Zawodowa.
    Również Szkoła Zawodowa działała od lat 80. w Zakładzie Poprawczym.
    W 1966 r. oddano do użytku młodzieży drugą szkołę podstawową, a pod koniec lat 70. utworzono w Kcyni szkołę podstawową specjalną.
    DZIEŃ DZISIEJSZY
    W dzisiejszej Kcyni funkcjonują następujące placówki oświatowo-wychowawcze: Przedszkole Miejskie, Szkoła Podstawowa nr 1 im. powstańców Wielkopolskich, Szkoła Podstawowa nr 2, Szkoła Podstawowa Specjalna, Zakład Poprawczy, Liceum Ogólnokształcące im. Karola Libelta. W kcyńskim szkolnictwie pracuje ponad 100 nauczycieli i wychowawców, a do wszystkich typów szkół i placówek uczęszcza ok. 1500 dzieci i młodzieży.