Kometa na Wigilię

Kometa, Wigilia, niebo
    Kometa na Wigilię
    Niezwykle atrakcyjny wygląd wraz z nadejściem zimy przyjmuje rozgwieżdżone niebo. W Wigilię i w Święta Bożego Narodzenia będziemy mieli rzadką okazję podziwiania na nocnym niebie komety. Wprawdzie nie będzie tak jasna, jak ta, która oznajmiała narodziny Chrystusa, będzie jednak dobrze widoczna gołym okiem. Obecność tak jasnej komety w okresie Świąt to naprawdę rzadkie wydarzenie.

    Pierwszą wigilijną gwiazdą w tym roku będzie Vega z konstelacji Lutni. Jest to młoda, niebieska, a zatem gorąca gwiazda o temperaturze powierzchni 9200 K. Średnica tej gwiazdy jest ponad 3,5 razy większa od średnicy Słońca. Znajduje się w odległości 26,5 roku świetlnego od nas. Wokół Vegi odkryto olbrzymią gazowo-pyłową otoczkę będącą prawdopodobnie układem planetarnym w początkowym okresie ewolucji. Tę interesującą gwiazdę 24 grudnia dostrzeżemy już wkrótce po zmierzchu w niemalże  nad naszymi głowami.
    Najciekawszym jednak obiektem grudniowego i styczniowego nieba będzie kometa Machholza. Odkrył ją w sierpniu miłośnik astronomii z Kalifornii Donald Machholz. W okresie Świąt to interesujące ciało niebieskie widoczne będzie w gwiazdozbiorze Erydana, na zachód od charakterystycznego układu gwiazd tworzących konstelację Oriona. W tym czasie kometa będzie miała wygląd rozmytej plamki z lekkim warkoczem. 8 stycznia 2005 roku dojdzie do malowniczego spotkania. Wówczas to kometa przejdzie bardzo blisko otwartej gromady gwiazd Plejady w gwiazdozbiorze Byka. Będzie to naprawdę fantastyczny widok. Kometa Machholza osiągnie największą jasność 14 stycznia lśniąc wysoko na niebie w Perseuszu. Wówczas także warkocz komety osiągnie największą długość. W lutym kometa będzie ozdobą Wielkiej Niedźwiedzicy i powinna być jeszcze dostrzegalna nieuzbrojonym okiem.
    Komety powstały ok. 5 miliardów lat temu, wówczas gdy tworzył się Układ Słoneczny. Zbudowane są więc z pierwotnej materii, z której tworzyła się również Ziemia. Komety stanowią konglomerat lodu, związków węgla, zestalonych gazów - głównie amoniaku i metanu oraz pyłów krzemianowych i cząstek metalicznych. Większość komet pochodzi z Pasa Kuipera znajdującego się za orbitą Plutona oraz z Obłoku Oorta, który ma postać olbrzymiej sfery rozciągającej się setki miliardów kilometrów od Słońca. Zbliżając się do Słońca zestalone dotąd kometarne substancje pod wpływem promieniowania, wiatru słonecznego oraz energii cieplnej rozpoczynają sublimację. W wyniku gwałtownych  procesów uwalniają się ogromne ilości materii. Tworzą one wokół jądra komę i widowiskowy warkocz gazowo-pyłowy. Kiedy kometa oddala się od Słońca, jej jasność spada, a aktywność zanika. Nagie jądro wraca w czeluście Kosmosu uboższe o miliardy ton materii. Kometa Machholza powróci w nasze okolice za... 105.059 lat.
    W okresie Świąt szczególną uwagę warto zwrócić na Saturna, najpiękniejszą i najciekawszą z planet, który w miesiącach zimowych widoczny jest przez całą noc w gwiazdozbiorze Bliźniąt. Saturn jest prawdziwym olbrzymem. Jego średnica wynosi 120.000 km, a masą przewyższa Ziemię 95 razy. Planetę otacza fantastyczny układ tysięcy pierścieni, składających się przeważnie z bryłek lodu i okruchów skał. Możemy je obserwować już nawet przez niewielki amatorski teleskop. Od lipca wokół Saturna orbituje amerykańska sonda międzyplanetarna Cassini, która dotarła tam po siedmioletniej  podróży. To najbardziej skomplikowane urządzenie w dziejach ludzkości wysłano w zadziwiający świat Saturna kosztem ponad 4 miliardów dolarów.
    W wigilijny wieczór, gdy miliony ludzi zasiądzie do Wieczerzy, półtora miliarda kilometrów stąd, od sondy Cassini odłączy się próbnik Huygens, który 14 stycznia wyląduje w poszukiwaniu życia na Tytanie. To najbardziej zagadkowy księżyc w Układzie Słonecznym. Otacza go gruba warstwa atmosfery i dlatego naukowcy sądzą, że być może istnieją tam warunki dogodne do powstania jakiejś formy życia. Przez amatorski teleskop możemy zobaczyć Tytana jako czerwoną gwiazdkę blisko Saturna. Może warto spojrzeć w to miejsce na niebie w momencie tak historycznego wydarzenia.
    Wraz z wejściem Słońca w znak Koziorożca i rozpoczęciem astronomicznej zimy stopniowo zmienia się również wygląd rozgwieżdżonego nieba. Gwiazdozbiory nieba zimowego zajmują miejsce letnich konstelacji. W południowo-wschodnim rejonie nieba dominuje charakterystyczny gwiazdozbiór Oriona. Najjaśniejsze jego gwiazdy Rigel i Betelgeuse, to olbrzymy. Promieniują energią kilkadziesiąt tysięcy razy większą od Słońca.
    Poniżej "Pasa Oriona" możemy zauważyć przepiękną mgławicę gazowo-pyłową M 42. To wielka "wylęgarnia" gwiazd i młodych systemów planetarnych. Nisko nad horyzontem łatwo dostrzeżemy gwiazdozbiór Wielkiego Psa wraz z najjaśniejszą gwiazdą nocnego nieba - Syriuszem. Natomiast wysoko nad naszymi głowami  odnajdziemy niezwykle bogate w ciekawe obiekty gwiazdozbiory Bliźniąt, Woźnicy, Byka, Małego Psa, Kasjopei i Perseusza. Wówczas nieboskłon przepasany świetlistą wstęgą Drogi Mlecznej i przyozdobiony jasno lśniącym Saturnem oraz kometą Machholza przedstawi się wręcz imponująco sprawiając niesamowite wrażenie. Jeżeli spojrzymy na ten obszar Wszechświata choćby przez lornetkę, oniemiejemy z zachwytu.
    W przyszłym roku nie zabraknie interesujących i widowiskowych zjawisk astronomicznych.  Najciekawszym wydarzeniem będzie obrączkowe zaćmienie Słońca, w Polsce widoczne jako częściowe o dużej fazie. 3 października 2005 roku w naszym regionie zostanie zaćmione 44% tarczy słonecznej. Jeżeli chcemy zobaczyć ten spektakl na niebie w całej okazałości musimy się wybrać najlepiej do Hiszpanii. Tam zobaczymy Słońce w kształcie pierścienia przez 4 minuty i 11 sekund.
    Zachęcam Czytelników do spoglądania w niebo. Warto nie tylko przy okazji Świąt głębiej zadumać się nad złożonością i pięknem otaczającego nas Wszechświata . A wracając z Pasterki lub będąc na spacerze spójrzmy w kierunku Saturna, gdzie w odległości 1,5 miliarda kilometrów sonda kosmiczna Cassini, dzieło geniuszu ludzkiego, poszukuje odpowiedzi na jedno z najbardziej fundamentalnych pytań ludzkości.

Marek Nikodem
Pałuki nr 671 (52/2004)