Nowy obelisk w Balczewie. Trwa kwerenda w IPN

Jedno z najważniejszych miejsc upamiętniających pałuczan, którzy stali się ofiarami okupacji niemieckiej to obelisk w Balczewie. Właśnie został on odnowiony.

W ostatnich tygodniach br. został zrealizowany remont obelisku upamiętniającego miejsce straceń w lesie Balczewo. Administracyjnie jest to teren sołectwa Wenecja. Kompleks leśny wchodzi w skład Leśnictwa Łysinin. Obelisk upamiętnia ofiary egzekucji dokonanych przez Niemców w grudniu 1939 r. na Polakach mieszkających w okolicznych miejscowościach. Petycje o zabezpieczenie przynajmniej dojścia do obelisku postawionego przy samej drodze powiatowej z Wenecji do Dąbrowy, zgłaszał już kilka lat temu ówczesny sołtys Wenecji, Henryk Ciupiński. Chodziło o to, że podczas jednego ze zdarzeń drogowych samochód zniszczył dwa słupki, na których rozpięty jest łańcuch. Henrykowi Ciupińskiemu zależało na zachowaniu tego obelisku w dobrym stanie, bo jest wenecjaninem z urodzenia, a opowieści o dokonanym pod koniec 1939 r. mordzie słuchał od dzieciństwa z ust starszych mieszkańców. W tym od swego taty, Tadeusza, który urodził się w 1917 r. On opowiadał, że pewnego wieczoru w 1939 r. w Wenecji słychać było strzały. Odgłosy dobiegały z okolic lasu w Balczewie i Godawach. Następnego dnia już cała okolica opowiadała sobie i wymieniała nazwiska osób wyciągniętych z łóżek, wywiezionych do lasu i zabitych.

Przedsięwzięcie zostało zrealizowane w listopadzie tego roku dzięki dofinansowaniu ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego, oraz przy współpracy z Państwowym Gospodarstwem Leśnym – Lasami Państwowymi, Nadleśnictwem Gołąbki. Zakres prac obejmował montaż nowych okładzin granitowych, odnowienie tablicy pamiątkowej, instalację słupków z łańcuchami oraz ułożenie kostki brukowej wokół obelisku. Całkowity koszt zadania: 64.999,99 zł, w tym: dofinansowanie z Funduszu Promocji Kultury – 45.000 zł, wkład własny Gminy Żnin – 19 999,99 zł. Prace zostały zakończone zgodnie z harmonogramem. Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego.

Na tablicy umieszczonej na obelisku znajduje się informacja o tym, że upamiętnia on 22 osoby zamordowane przez Niemców. Jak przekazała nam Monika Andruszkiewicz, kierowniczka wydziału promocji w Urzędzie Miejskim w Żninie, liczba ofiar jest jednak inna. Informacja o 22 została powielona w zgodzie z oryginalnym zapisem na obelisku. Jednak obecnie w Instytucie Pamięci Narodowej trwa kwerenda, która pozwoli doprecyzować liczbę ofiar mordu dokonanego we balczewskim lesie. W przyszłości będzie postawiona dodatkowa tablica uszczegóławiająca. Najlepiej z nazwiskami osób zamordowanych.

Żniński regionalista Zbigniew Zwierzykowski powiedział nam, że egzekucje w Balczewie dokonane zostały w pierwszych miesiącach okupacji. Zabito największych patriotów polskich z całej okolicy. Nie tylko bezpośrednio wyciągniętych z ich domów, ale i tych przetrzymywanych już wtedy w areszcie w Żninie. To były egzekucje bez żadnych wyroków, a jedynie na podstawie donosów okolicznych Niemców. Rozstrzeliwano np. Polaków - weteranów armii cesarskiej z czasów zaboru pruskiego, którzy mieli odznaczenia wtedy nadane za służbę, np. krzyże żelazne. Były przypadki, że w pierwszych dniach września 1939 r, gdy Niemcy zaatakowali Polskę, ci weterani w akcie patriotyzmu i pogardy dla najeźdźców wieszali te krzyże żelazne na szyjach swoich psów. Przedstawiciele mniejszości niemieckiej kilka tygodni później wskazywali takie osoby żołnierzom III rzeszy, ci zaś bez żadnych skrupułów dokonywali rozstrzeliwań tych wskazanych Polaków.

Warto dodać, że lesie znajdują się też groby z inskrypcjami w miejscach, gdzie dokładnie odbywało się rozstrzelanie. Zarówno przy odnowionym teraz obelisku, jak i wspomnianych grobach pomiędzy drzewami znaleźliśmy zapalone znicze i kwiaty. Pamięć o tych ofiarach wciąż jest żywa.

Karol Gapiński