Pierwsza żnińska Przychodnia Przeciwgruźlicza

Latem 1938 roku powstała pierwsza poradnia przeciwgruźlicza w Żninie. Jej powstanie było elementem podjętych przez władze państwowe działań, które były odpowiedzią na niechlubny fakt, iż na początku lat trzydziestych XX wieku, wśród krajów europejskich Polska znajdowała się na pierwszym miejscu pod względem liczby chorych na gruźlicę.

Na zdjęciu widać szkołę i - przed nią - budynek późniejszej przychodni. Perspektywy ulicy Szkolnej nie zamyka jeszcze budynek Banku Ludowego, więc fotografia musiała być zrobiona przed 1907 rokiem,  pocztówka z kolekcji Zbigniewa Zwierzykowskiego

     WIELU WŁAŚCICIELI
     Ulica Szkolna nr 2 - dom stojący pod tym adresem był kiedyś jednym z najokazalszych budynków w Żninie. Jednopiętrowy budynek o klasycyzującej fasadzie, podwyższonym parterze i półkolumnach po obu stronach wejścia ma obszerny strych i przybudówkę od strony podwórza i ogrodu. Po 1904 roku został przebudowany - usunięto ozdobne głowice kolumn, a nad wejściem pojawił się duży z kutego żelaza balkon.
     Jest to też niewątpliwie jeden z najstarszych domów w mieście, powstały jeszcze w czasach zaboru pruskiego - akta jego ksiąg wieczystych pochodzą z 1903 roku, ale są one odpisem z wcześniejszych, pochodzących z roku 1886. Wtedy właścicielami byli małżonkowie Teodora i Michał Smorowscy, on - restaurator i właściciel hotelu.
     Dom wielokrotnie przechodził z rąk do rąk. Kolejni nabywcy to: pani Johanna Daehn, związana z wytwórstwem maszyn od 1898 roku, królewski komisarz Adolf Büttner od 1900 roku i malarz Adolf Hoffmann od października 1905 roku. Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku pierwszym odnotowanym w aktach właścicielem była w latach 1932-1933 Kasa Chorych w Wągrowcu. Jednak już w marcu 1934 roku budynek przejęła Ubezpieczalnia Społeczna w Gnieźnie.

Dr Eugeniusz Niemczynow osłuchujący pacjenta. Za stołem higienistka Wacława Ziółkowska. fot. ze zbiorów autorki

     EPIDEMIA GRUŹLICY
     Cofnijmy się do XIX i początków XX wieku, okresu rozprzestrzeniania się w Europie gruźlicy, która nabrała cech epidemii dotykającej niemal każdego i nieoszczędzającej nikogo. Jej rozmiary znalazły swoje odbicie w literaturze i sztuce. Z gruźlicą zmagali się bohaterowie Manna, Remarque`a, Verdiego i Pucciniego, a także artyści tacy jak Modigliani czy Przybyszewski. Dopiero odkrycie, jakiego dokonał w 1882 roku Robert Koch, identyfikując prątki gruźlicy, przyniosło nadzieję na rychłe opracowanie nowych, bardziej skutecznych metod leczenia. O znaczeniu, jakie przypisywano temu odkryciu, może świadczyć fakt zaproszenia Kocha na dwór w celu zaprezentowania swego odkrycia cesarzowi, a wkrótce potem utworzenia specjalnie dla niego Instytutu Chorób Zakaźnych, którego dyrektorem został w 1891 roku. W owym czasie najskuteczniejszą metodą leczenia gruźlicy było leczenie sanatoryjno-uzdrowiskowe, jednak nie było ono powszechnie dostępne (pierwsze sanatorium utworzył dr Brehmer w 1855 roku w Görbersdorf, w Sudetach, dzisiaj, od nazwiska jego asystenta dr. Sokołowskiego, nazywające się Sokołowskiem). Już wtedy w zaborze pruskim zaczęły powstawać społeczne organizacje i stowarzyszenia, które oprócz szerzenia wiedzy o gruźlicy, propagowania zasad profilaktyki, m.in. stawiały sobie za cel zbieranie środków na uzupełnienie wydatków ponoszonych przez instytucje ubezpieczeniowe, samorządowe i państwowe.
     Działania te obejmowały także Wielkopolskę, czyli Prowincję Poznańską (nazwa przyjęta po likwidacji Wielkiego Księstwa Poznańskiego w 1848 roku) będącą częścią Królestwa Pruskiego. W 1890 roku w Poznaniu powstało pierwsze Towarzystwo Przeciwgruźlicze, a w grudniu 1899 roku poznańska Ubezpieczalnia Krajowa podjęła decyzję o wybudowaniu zakładu leczniczego w Kowanówku pod Obornikami, który oddano do użytku w maju 1903 roku (po zakopiańskim sanatorium Dłuskiego, drugi zakład tego typu w Polsce). Rok później, w Smukale koło Bydgoszczy, staraniem Towarzystwa ku zwalczaniu gruźlicy otwarto mniejszy zakład dla kobiet.

Uroczyste otwarcie Przychodni Przeciwgruźliczej w Żninie latem 1938 roku. Stoją od lewej do prawej: pierwszy rząd: NN, NN, ks. Ludwik Hoffmann - ówczesny proboszcz, pielęgniarka NN, Maria Czarlińska, dr Eugeniusz Niemczynow, dr Józef Durzyński - lekarz powiatowy, ks. Czesław Marlewski - proboszcz parafii w Górze, Ignacy Wuyek - starosta żniński, dr Prakseda Stark - współwłaścicielka apteki w rynku, dr Walerian Bogusławski, NN; drugi rząd: Bernard Raczkowski - dentysta (?) z Janowca, p. Haremska z Janowca, dr Tadeusz Guschlbauer - dyrektor Szpitala w Żninie, NN, Józef Niezgoda - sołtys w Niedźwiadach; trzeci rząd: Maria Niemczynow, Marian Zalski - kierownik Szkoły Powszechnej w Żninie, dr Stanisław Czarliński, NN, dr Bronisław Haremski z Janowca, Wiktor Łuczak - burmistrz Janowca. Dziewczynka z przodu, to Grażyna Niemczynówna. fot. ze zbiorów autorki

     POLSKA NA SZARYM KOŃCU
     Po odzyskaniu niepodległości utworzone Ministerstwo Zdrowia Publicznego przygotowało ustawę sanitarną, która weszła w życie w lipcu 1919 roku (na terenie byłego zaboru pruskiego rok później), obligującą samorządy terytorialne do organizowania i sprawowania nadzoru sprawami związanymi ze zdrowiem społeczności. Sytuacja była wręcz dramatyczna - na początku w 1930 roku wśród krajów europejskich Polska znajdowała się na niechlubnym pierwszym miejscu pod względem liczby chorych na gruźlicę (700 tys.) i śmiertelności z powodu tej choroby sięgającej 10%. Niemniej stworzono podstawy programowe i strukturalne do walki z tą chorobą, kładąc nacisk na organizację poradni przeciwgruźliczych.
     W 1920 roku w Polsce działało 30 poradni, a w 1930 już 332. Na władzach państwowych i samorządowych spoczywał obowiązek zapewnienia opieki zdrowotnej mieszkańcom. Wspierał je utworzony w 1924 roku, z połączenia regionalnych i lokalnych towarzystw przeciwgruźliczych Polski Związek Przeciwgruźliczy, skupiający się na stymulowaniu lokalnych inicjatyw dla pozyskania środków na leczenie, organizacji szkoleń dla lekarzy, pielęgniarek i higienistek, szerzeniu oświaty zdrowotnej i wiedzy o zapobieganiu zakażeniom gruźlicą.
     PRZYCHODNIA PRZECIWGRUŹLICZA W ŻNINIE
     Zapewne efektem takiej skoordynowanej działalności było otwarcie latem 1938 roku, w 2018 roku mogłaby obchodzić jubileusz 80-lecia działalności, przy ulicy Szkolnej 2 pierwszej poradni przeciwgruźliczej w Żninie. Wzmianka o niej widnieje w Urzędowym spisie szpitali, Ubezpieczalni Społ., Ośrodków Zdrowia, Przychodni samodzielnych oraz centrali i filii Państwowej Szkoły Higieny z 1939 roku.
     W latach trzydziestych pierwsze piętro budynku przy ul. Szkolnej 2 w Żninie przeznaczone było na mieszkanie lekarza zatrudnionego przez gnieźnieńską Ubezpieczalnię, a na parterze po lewej stronie mieścił się punkt wydawania mleka dla biednych żnińskich dzieci (zwany Kroplą Mleka), gdzie co rano zgłaszały się kobiety z bańkami i butelkami. Zaś po prawej stronie na parterze miała siedzibę przychodnia przeciwgruźlicza. Otwarto ją bardzo uroczyście wczesnym latem, prawdopodobnie 1938 roku. Na zachowanym zdjęciu widać przedstawicieli miejscowych władz, środowiska lekarskiego, inne osobistości ze Żnina i powiatu, jak też gości z Janowca.

Dr Eugeniusz Niemczynow przy mikroskopie. Higienistka Wacława Ziółkowska rozmawia z pacjentką. fot. ze zbiorów autorki

     Na kierownika Przychodni został wyznaczony dr Eugeniusz Niemczynow, praktykujący wcześniej w Janowcu. Wiosną 1937 roku został służbowo przeniesiony do Żnina, gdzie oprócz praktyki lekarskiej, powierzono mu organizację Przychodni. Ukończył też szereg specjalistycznych kursów przeciwgruźliczych w Warszawie. Zatrudniono też pochodzącą ze wschodniej części Polski higienistkę Wacławę Ziółkowską. Wyposażenie Przychodni było, jak na dzisiejsze standardy, bardzo skromniutkie, ale zakupiony mikroskop uchodził za sprzęt nowoczesny i robił duże wrażenie, tak jak imponujące wtedy kolorowe plansze z prątkami Kocha. Diagnostyka opierała się w dużym stopniu na wiedzy i doświadczeniu lekarza. Jednak otwarcie takiej przychodni w niewielkim powiatowym Żninie świadczy o prospołecznej polityce ówczesnego resortu zdrowia, jak i trosce władz miejskich - gruźlica była przecież przed wojną jedną z najgroźniejszych i najczęstszych chorób zakaźnych.
     Przychodnia na Szkolnej funkcjonowała do wybuchu wojny we wrześniu 1939 roku. Po wyzwoleniu, w latach czterdziestych, zastąpiła ją już nowocześnie wyposażona placówka prowadzona przez dr. Zbigniewa Romanowskiego przy ul. Mickiewicza. Przy ulicy Szkolnej po zakończeniu wojny funkcjonowała przychodnia ogólna.

Grażyna Niemczynow-Burchart, Jerzy Szuman
Pałuki nr 1275 (29/2016)