Pierwsze piętnastolecie pod skrzydłami PTTK

16 czerwca br. minęła 30 rocznica powstania muzeum w Żninie
    Pierwsze piętnastolecie p od skrzydłami PTTK
    Myśl założenia w Żninie muzeum i zgromadzenia w nim pamiątek z bogatej przeszłości miasta i regionu od dawna nurtowała działaczy turystyczno-krajoznawczych. W okresie międzywojennym Polskie Towarzystwo Krajoznawcze wystąpiło z prośbą do władz miejskich o przekazanie XV-wiecznej wieży ratuszowej na cele muzealne. Starania ich nie odniosły skutku. W 30 lat później w 1957 r. grono działaczy PTTK w osobach: Zbigniewa Skorwidera, Czesława Kawczyńskiego, Stanisława Czabańskiego, Janusza Księskiego, Mieczysława Rogaczewskiego i mojej wystąpiło z inicjatywą zorganizowania w wieży ratuszowej muzeum regionalnego. 6 lipca 1957 r. Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Żninie przekazało gotycką wieżę ratuszową na cele muzealne.

    Prace adaptacyjne prowadzone były w błyskawicznym tempie. Dokumentację opracował i bezinteresownie kierował przebiegiem praz nieżyjący już dr inż. arch. Zygmunt Schmidt z Politechniki Gdańskiej (żninianin). Kredyty otrzymano od Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Bydgoszczy oraz od władz miejskich i powiatowych. Równolegle z pracami remontowymi przebiegały prace związane z gromadzeniem eksponatów.
    Organizacją muzeum zajął się komitet wyłoniony spośród najaktywniejszych członków Pałuckiego Oddziału PTTK (w osobach: Czesław Kawczyński, Zbigniew Skorwider, Elżbieta Żurawska) rozmiłowanych w historii swojego miasta i regionu oraz pracowników z toruńskich muzeów, Okręgowego - Janina Mazurkiewicz i Etnograficznego - Halina Mikułowska. Następnie do bezpośredniego grona organizatorów dołączyła Gabriela Gólcz, z którą prowadziliśmy penetracje terenu. Mieszkańcy byłego powiatu żnińskiego z radością przyjęli wiadomość o powstawaniu w Żninie muzeum i z ochotą przekazywali cenne pamiątki przechowywane pieczołowicie w swoich domach. Były to elementy stroju pałuckiego (czepce, kryzy, fartuchy itp.), przedmioty codziennego użytku i liczne materiały ikonograficzne. Józef Bocian z Sulinowa ofiarował dla muzeum cały strój: kapelusz, burkę, czyli sukmanę, buty i spodnie. Maria Śniadecka z Słabomierza przekazała skrzynię zasobową i odświętny strój, a mieszkanka Gogółkowa przepiękny flanelowy, czerwony podspódnik i kabatek po swojej prababce. Warto nadmienić, że drugiego podobnego kabatka nie znaleziona na terenie całych Pałuk. Pierwsze rzeźby anonimowych twórców ofiarował dla muzeum dr Andrzej Hoffmann.
    Największą pomoc w organizacji działu etnograficznego okazała nam wybitna znawczyni pałuckiego folkloru i szczera nasza przyjaciółka pani Klara Prillowa z Kcyni. Ona nie tylko pokazała nam co gromadzić, ale zapoznała nas z współczesnymi twórcami ludowymi, którzy wykonali dla naszego muzeum piękne rzeźby ludowe. Były to prace Andrzeja Liska ze Starężynka, Leona i Zofii Katulskich z Annowa, Władysławy Adryanowej z Kruchowa, Feliksa Mikulskiego z Dąbrowy, Stefana Boguszyńskiego i Józefa Stachury z Kcyni i wielu innych.
    Pani Klara Prillowa ofiarowała kilka swoich rzeźb w glinie. Tradycyjne pierniki odpustowe - wielkie pampry i serca wypiekł dla muzeum Kazimierz Pijanowski z Mieściska. Wielu z wymienionych przeze mnie twórców już nie żyje, nie żyje również pani Klara Prillowa - pozostały jednak w żnińskim muzeum ich prace i liczne opracowania.
    Dział etnograficzny pod kierunkiem kustosza Haliny Mikułowskiej z Muzeum Etnograficznego w Toruniu był juz czynny w 1961 roku. Przez cały okres trwały również prace związane z organizacją pozostałych działów. Eksponaty zdobywano różnymi drogami, większość pochodziła z darów. Najcenniejszy zbiór pamiątek związanych z 500-letnią działalnością Bractwa Kurkowego w Żninie, a wśród nich srebrny łańcuch z medalem nadanym bractwu przez króla Jana III Sobieskiego i księgą protokołów z 1773 r., w której jako pierwszy wpisany jest Andrzej Śniadecki z dopiskiem burmistrz - ojciec sławnych uczonych, przekazał pan Teodor Joachimowski.
    Zwróciliśmy się również do licznych bibliotek i muzeów na terenie kraju o przekazanie fotokopii dokumentów związanych z historią Żnina. Braliśmy udział w licznych aukcjach antykwarycznych i nabywaliśmy prace Jana i Jędrzeja Śniadeckich, Klemensa Janickiego i Erazma Glicznera. Nasi współcześni żninianie, a zwłaszcza Konrad Strzelewicz - literat z Krakowa, dr Zygmunt Schmidt z Gdańska przekazali liczne kopie starych dokumentów związanych ze Żninem i sławnymi ludźmi, zgromadzonych w Muzeum Archidiecezjalnym w Gnieźnie i Bibliotece Jagiellońskiej. Liczne apele kierowane do społeczeństwa i ogłaszane konkursy o przekazywanie pamiątek do zbiorów muzeum przyniosły nadspodziewane wyniki. Wszystkie prace prowadzone były społecznie.
    Dnia 16 czerwca 1963 r. - w czasie obchodów 700-lecia nadania praw miejskich Żninowi, dokonano oficjalnego otwarcia muzeum i nadano nazwę: "Muzeum Regionalne PTTK w Żninie". Mnie powierzono funkcję społecznego opiekuna, którą to pełniłam przez blisko 18 lat.
Muzeum Regionalna PTTK posiadało niżej wymienione działy, których scenariusz, poza działem etnograficznym opracowała i czuwała nad właściwym wykonaniem Janina Mazurkiewicz z Muzeum Okręgowego w Toruniu. Autorami estetycznej oprawy plastycznej byli Anna i Edward Wadowscy.
    Na najniższej kondygnacji rozmieszczono zabytki archeologiczne pochodzące z wykopalisk na terenie Żnina. Na specjalnie skomponowanym stelażu wyeksponowano mapę stanowisk archeologicznych powiatu żnińskiego, ilustrującą bogatą przeszłość tego terenu zasiedlonego już w epoce kamiennej.
    Schematyczna mapa Pałuk oraz fotografie pokazujące piękno pałuckiego krajobrazu wprowadzały do działy zatytułowanego "Żnin na przestrzeni wieków". Dział ten obejmował dokumenty, materiały i pamiątki związane z miastem od czasów najdawniejszych do współczesnych. Oprócz fotokopii pierwszych dokumentów z pieczęciami Żnina, kronik, książek, grafik i litografii eksponowana była także olbrzymia plastyczna makieta średniowiecznego Żnina (wykonał dr Zygmunt Schmidt) i cenny zbiór pamiątek związanych z 500-letnią działalnością Bractwa Kurkowego.
    W dziale "Wielcy Żninianie" wyeksponowano życie i działalność pierwszego polskiego humanisty, odznaczonego w Padwie laurowym wieńcem poetyckim - Klemensa Janickiego (1516-1543), autora pierwszego dzieła z zakresu pedagogiki w języku polskim Erazma Glicznera (ok. 1535-1603) oraz Jana (1756-1830) i Jędrzeja (1768-1838) Śniadeckich - reformatorów nauk matematyczno-przyrodniczych w okresie Oświecenia. Na eksponaty w tym dziele złożyły się plansze z informacjami biograficznymi, ilustrowane fotokopiami dokumentów (fotokopie metryk Jana i Jędrzeja, fotokopie z miejscowościami, w których przebywali). W czterech gablotach rozmieszczono dzieła i pierwodruki Erazma Glicznera, przede wszystkim braci Śniadeckich z dziedziny matematyki, astronomii, chemii, filozofii i pedagogiki. Ekspozycje uzupełniły portrety pędzla Tadeusza Małachowskiego i wypożyczone miedzioryty, litografie i akwarele z wizerunkami Jana i Jędrzeja Śniadeckich, m.in. E. Corra i W. Walkiewicza wypożyczone przez Muzeum Narodowe w Warszawie.
    Dział etnograficzny posiadał najliczniejszy zbiór eksponatów, pokazywały one piękno pałuckiego folkloru, rzeźby dawnych i współczesnych twórców, tradycyjne wyroby ze słomy i papieru, strój i haft pałucki, skrzynie, malowane krzesła, pająki i inne ozdoby ilustrujące kulturę i życie codzienne Pałuczan.
    W 1974 roku zorganizowano również dział walki i męczeństwa. Skromne pomieszczenie obejmuje ogółem 115 m2 oraz brak zaplecza na magazyny i pracownię w poważnym stopniu utrudniały działalność. Ekspozycje udostępnione były dla zwiedzających tylko przez 6 miesięcy w roku, od 1 maja do 30 października, gdyż pomieszczenia ogrzewane były tylko termowentylatorem. W tym czasie pracował etatowy przewodnik. Funkcje tę pełniła przez cały okres istnienia Muzeum Regionalnego PTTK - Izabela Lipońska. Wszystkie pozostałe prace wykonywał społeczny opiekun i aktyw PTTK. Nieocenioną pomoc przy opisywaniu i konserwacji zbiorów oraz przy porządkowaniu ekspozycji udzielały Maria Wielgosz i Krystyna Juszczak-Wałecka. Skromne pomieszczenia nie pozwalały na organizację wystaw czasowych, ale organizowany wystawki połączone z prelekcjami w szkołach, bibliotekach, placówkach kulturalnych i zakładach pracy. Muzeum brało czynny udział w życiu kulturalnym środowiska i było inicjatorem i współorganizatorem wielu obchodów środowiskowych.
    Do najciekawszych wystaw zaliczyć należy:
    - Jędrzej Śniadecki w 200 rocznicę urodzin (w Żninie i w Bydgoszczy)
    - Pałuczanie w Powstaniu Wielkopolskim
    - Jubileusze miast pałuckich
    - Tradycje wydawnicze na Pałukach
    - 10-letni dorobek Muzeum Regionalnego PTTK
    Należy podkreślić, że przez cały czas istnienia muzeum - to jest do czasu przekazania Muzeum Okręgowemu w Bydgoszczy w roku 1978 - koszty utrzymania muzeum (opłacenie przewodnika, sprzątaczki, w późniejszych latach ryczałtowego pracownika muzeum, którą to funkcję pełniły Helena Kawczyńska i Janina Balska, zakup i konserwacja eksponatów i remonty bieżące) pokrywane były z funduszu Pałuckiego Oddziału PTTK w Żninie.
    Nic więc dziwnego, że wszyscy prezesi i członkowie prezydium (Zbigniew Skorwider, Hubert Kurczewski, Stanisław Czabański, Feliks Malinowski i inni) dokładali jak najdalej idących starań, by zdobyć dodatkowe fundusze na utrzymanie muzeum. Muzeum zwiedzało rocznie od 5.000 do 10.000 osób i cieszyło się uznaniem zwiedzających, gdyż mimo szczupłości miejsca wystawiony materiał rozmieszczony był w sposób przejrzysty i posiadał estetyczną oprawę plastyczną. Ekspozycje na miarę tamtych lat były nowoczesne i spełniały swoje funkcje. Jednak w miarę upływu lat zmieniły się wymagania w zakresie ekspozycji muzealnych.
    W latach 80-tych zostaliśmy zobowiązani przez Muzeum Okręgowe w Bydgoszczy do przeprowadzenia generalnego remontu wieży i nowego, kosztownego wystroju wnętrza. Koszt generalnego remontu wieży pokrył Urząd Miasta w Żninie, zabrakło jednak funduszy na wykonanie nowego wystroju wnętrza. Zarząd Oddziału PTTK w Żninie czynił usilne starania u władz kulturalnych województwa bydgoskiego oraz w Ministerstwie Kultury i Sztuki o przyznanie dotacji na modernizację - kiedy wszystkie starania nie odniosły skutku - decyzją Zarządu Oddziału PTTK w Żninie przekazano w 1978 roku całość zgromadzonych zbiorów Muzeum Okręgowemu w Bydgoszczy.
    Obecnie Muzeum Ziemi Pałuckiej jest jednostką samodzielną, finansowaną przez Zarząd Miejski w Żninie. Muzeum Ziemi Pałuckiej eksponuje zbiory związane z przeszłością i współczesnością Pałuk w budynku Sufraganii, w Wieży Ratuszowej i Muzeum Kolei Wąskotorowej w Wenecji. O pracach Muzeum Ziemi Pałuckiej napiszą już pracownicy tego muzeum.
    Dla nas - działaczy PTTK pozostaje satysfakcja, że zgromadzone przez społecznych działaczy zbiory przez 18 lat udostępnione były dla licznych rzesz turystów i do dzisiaj stanowią główny człon wszystkich ekspozycji żnińskiego muzeum.