Praca na czarno. Takie jest życie!

PIP odpowiada
     Praca na czarno. Takie jest życie!
    W trakcie mojego ostatniego dyżuru, kilkakrotnie podnoszono problem dotyczący zatrudnienia na czarno. Sprawa jest nieco skomplikowana i bynajmniej nie z prawnego punktu widzenia. Wyobraźmy sobie następującą sytuację: osoba bezrobotna, która utraciła już prawo do zasiłku, postawiona - w pewnym sensie - pod ekonomiczną ścianą przymusu, nastawiona na pozyskanie jakichkolwiek środków utrzymania.

     Z drugiej strony pracodawca, sprawiający wrażenie czynienia aktu miłosierdzia, poprzez dopuszczenie do zatrudnienie takiej osoby, bez formalnego jej zarejestrowania, zawarcia umowy o pracę na piśmie i odprowadzenia składek na ubezpieczenie społeczne. W układzie takim wszyscy są na pierwszy rzut oka zadowoleni. Zadowolony jest niedoszły pracownik, bowiem każda praca w jego sytuacji życiowej, to możliwość przeżycia przez kolejne dni, bądź tygodnie. Zadowolony jest również pracodawca, ponieważ ma on możliwość wytworzenia określonych produktów, bądź usług po obniżonych kosztach, co w warunkach silnej konkurencji nie jest bez znaczenia. Zatrudnienie na czarno jest więc pewnego rodzaju ścieżkę na skróty, na której powstaje unikalna symbioza zatrudniającego i zatrudnianego. Skoro wszyscy są zadowoleni, to po cóż w ogóle tematem tym się zajmować? Okazuje się jednak, iż z zadowoleniem tym tak nie jest do końca, jakby się wydawało. Uczciwi pracodawcy - legalnie zatrudniający pracowników - coraz  częściej zwracają uwagę na przypadki nieuczciwej konkurencji i wręcz domagają się interwencji państwa w okiełznaniu tego zjawiska. Z kolei sami pracujący na czarno po pewnym czasie dochodzą do wniosku, że są niewątpliwie oszukiwani, szczególnie wtedy, gdy zachorują, bądź dojdzie do wypadku przy pracy. W interesie państwa, a także społecznym leży zatem zwalczanie tego zjawiska, bowiem jego skutki prędzej, czy później uderzą w nas samych.
     Co na to prawo?  
     Obecny stan prawa jednoznacznie określa wszystkie niezbędne warunki związane z procedurą zatrudnienia. Przepisy znowelizowanego Kodeksu Pracy zobowiązują pracodawcę do pisemnego potwierdzenia umowy o pracę w dniu podjęcia przez pracownika pracy, zaś sam fakt niedopełnienia tego obowiązku zagrożony jest sankcją karną do 5 tys. zł. Przepisy z zakresu prawa podatkowego i ubezpieczeń społecznych również nakładają na pracodawcę określone obowiązki. W ostatnich latach zmianie uległy także przepisy Kodeksu Karnego zgodnie z którymi, kto narusza przepisy prawa o ubezpieczeniach społecznych, nie zgłaszając, nawet za zgodą zainteresowanego, wymaganych danych albo zgłaszając nieprawdziwe dane mające wpływ na prawo do świadczeń albo ich wysokość, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2 (art. 219 KK). Należy przy tym wyraźnie podkreślić - czyn zabroniony, a więc wykroczenie, lub przestępstwo popełnia ten kto zatrudnia w sposób niezgodny z prawem, a więc pracodawca, a nie ten, który jest zatrudniany.  
     Co na to instytucje państwa?
     Czynności kontrolne i nadzorcze realizowane są na szczeblu każdego województwa. Do zadań Wojewody leży m. in. wykonywanie kontroli w zakresie przestrzegania przepisów ustawy o zatrudnieniu i bezrobociu, w tym m.in. kontrola i badanie przestrzegania legalności zatrudnienia oraz innej pracy zarobkowej lub działalności. W UW w Bydgoszczy istnieje wydział polityki społecznej, w którym upoważnieni inspektorzy prowadzą kontrolę legalności zatrudnienia. Kontrolą mogą być objęci pracodawcy, jednoosobowi przedsiębiorcy i inne instytucje oraz osoby fizyczne. Czynności kontrolno-nadzorcze realizowane są również przez organy PIP. Urzędy Wojewódzkie współpracują w tym zakresie z organami PIP.  
     Również w postępowaniu przed sądem pracy jest możliwości ustalenie istnienia stosunku pracy. Postępowania w tych sprawach wolne są od kosztów, a okres przedawnienia wynosi 3 lata.
     Problem dowodowy.
     Często do inspektorów pracy zgłaszają się ludzie, którzy jakiś czas pracowali, bądź nadal pracują bez formalnego zatrudnienia - prosząc o pomoc. Najczęściej oczekiwania są takie, aby inspektor ustalił - zalegalizował - istnienie stosunku pracy np. za kilka miesięcy wstecz i przy zachowaniu anonimowości. W tym miejscu chcę wyraźnie podkreślić, że jednoczesne spełnienie tych wszystkich oczekiwań nie jest praktycznie możliwe. Fundamentalną zasadą, o której trzeba pamiętać jest to, że nie można ustalić istnienia stosunku pracy, bez bezpośredniego udziału pracownika w całej sprawie, w tym przesłuchania go na tę okoliczność. Jak inspektor pracy, czy sąd w toczącym się postępowaniu ma ustalić - czy i od kiedy dana osoba pracuje i jakie wykonuje prace? Zeznania takiej osoby bardzo istotnym dowodem w całej sprawie, ponieważ regułą jest brak innych dowodów, głównie pisemnych potwierdzających zatrudnienie. Ktoś może powiedzieć, że można przesłuchać tych co pracują. Pewnie, że tak. Trzeba jednak pamiętać o jednym, że inspektor pracy musi zapoznać pracodawcę z zebranym materiałem w sprawie, w tym z protokołami z przesłuchań. Ten fakt trzeba mieć również na uwadze. Praktyka wskazuje, że najczęściej sprawy te mogą być i są pozytywnie załatwiane dla pracowników dopiero po ustaniu zatrudnienia (pamiętać tylko należy o trzyletnim okresie przedawnienia).  
     Wnioski.
     Istnieją jasne i czytelne podstawy prawne określające reguły związane z zatrudnieniem, opatrzone sankcjami (do 5 tys. złotych grzywny - przy wykroczeniu, do 2 lat pozbawienia wolności przy przestępstwie) Istnieje system organów kontroli i nadzoru przestrzegania prawa w tym zakresie oraz możliwość sądowego ustalenia istnienia stosunku pracy. Koniecznym warunkiem załatwienia sprawy dla zainteresowanego jest sam jego udział w całej sprawie. Nielegalne zatrudnienie bije w uczciwych pracodawców, a przede wszystkim narusza podstawowe gwarancje pracownicze w cywilizowanym państwie.  

opracował:
Krzysztof Krzemień
Pałuki nr 641 (22/2004)