Renowacja historycznego krzyża w Nowej Wsi Noteckiej: tradycja i znaczenie dla lokalnej społeczności

Krzyże, kapliczki, figury stoją na rozstajach dróg, w centrach wsi, w pobliżu domostw i z dala od nich, w obrębie prywatnych posesji, na terenach przykościelnych i cmentarzach, a nawet w szczerym polu, przy drodze głęboko czy w lesie. W miejscach owianych historią związanych z nimi zdarzeń, wpisanych w życie religijne lokalnej społeczności. Stanowią ważny element spuścizny, dziedzictwa kulturowego, ale także przejaw wiary. Często to przy nich odbywa się święcenie pokarmów wielkanocnych, odprawiane są nabożeństwa tzw. majowe. Ważne są w szczególności w miejscowościach pozbawionych kościoła. Wiele z nich wzniesiono dziesiątki, a nawet setki lat temu. Nic więc dziwnego, że z biegiem lat podupadają, niszczeją i zostają zastąpione nowymi wykonanymi z plastiku lub metalu. Zabiegami i staraniami sołtysów oraz lokalnych stowarzyszeń, często ratowane, poddawane pracom konserwatorskim, odnawiane i pielęgnowane. Tak właśnie dziać się będzie już za chwilę w Nowej Wsi Noteckiej, gdzie dzięki dofinansowaniu pozyskanemu przez KGW Noteckie Kobietki ze środków Zarządu Powiatu Nakielskiego realizowany będzie projekt pn. "Poprawa wyglądu centrum wsi poprzez odnawianie przydrożnego krzyża - miejsca kultu religijnego w Nowej Wsi Noteckiej".

- Głównym celem naszej inicjatywy jest gruntowna renowacja krzyża znajdującego się w centrum wsi - mówi Agnieszka Kemnitz, sołtys, prezes KGW, autorka projektu złożonego w konkursie ofert Odnowa Wsi do Zarządu Powiatu Nakielskiego. - Krzyż zlokalizowany jest w pobliżu centrum wsi, przy drodze głównej biegnącej przez wieś. Krzyż ma znaczenie kulturowe, historyczne i religijne w świadomości mieszkańców Nowej Wsi Noteckiej. Ząb czasu odciął jednak na nim piętno, krzyż zaszedł rdzą, donica jest pęknięta i poniszczona, zieleń wymaga uporządkowania. 
W ramach zadania zaplanowano prace ziemne, położenie polbruku, wykonanie nowych nasadzeń wokół krzyża oraz jego odmalowanie. 
- Krzyż jest dla mieszkańców bardzo istotny. To tutaj spotykają się, by poświęcić potrawy wielkanocne, tu odbywają się nabożeństwa majowe. Dla każdej miejscowości krzyż jest bardzo ważnym miejscem, zwłaszcza wobec braku świątyni na jej terenie. Również dla nas ma on bardzo istotne znaczenie – podsumowuje pani Agnieszka. 
Krzyże i kapliczki to przykład sztuki sakralnej, będącej przejawem ludowej pobożności i religijności. Obecne w większości polskich wsi i miasteczek. Najczęściej stawiane były w XIX wieku, w trudnych z różnych przyczyn czasach np. choroby, pandemie, działania zbrojne. Lokalizowane przeważnie na rozstajach dróg, przy większych szlakach drogowych, na polach oraz leśnych duktach. Ich lokalizacja, choć bardzo zróżnicowana, nie jest całkowicie przypadkowa. Umieszczano je przede wszystkim w miejscach ważnych z jakiegoś powodu dla lokalnej społeczności. Pojawiały się więc na rozdrożach dróg, w centrum wsi albo na jej obrzeżach wyznaczając tym samym granice.  Bardzo często stawiano je w miejscu, gdzie odnaleziono ludzkie szczątki, osób które ginęły w wyniku wojen czy z powodu epidemii. 
Dla wielu z nas nie są niczym niezwykłym, towarzyszą bowiem krajobrazowi polskich wsi i miasteczek „od zawsze”. Bez wątpienia stanowią perełkę, ozdobę i niosą świadectwo wiary naszych przodków, ich kultury oraz tradycji. Trudno jednoznacznie określić, kiedy zaczęły pojawiać się pierwsze krzyże i kapliczki przydrożne. Z różnych opracowań wynika, iż tradycja ich wznoszenia może sięgać nawet około 1000 lat wstecz, a więc początków chrześcijaństwa na polskich ziemiach. W tamtym czasie kapliczki czy krzyże stanowiły dla okolicznych mieszkańców, chrześcijan, jedyne miejsce spotkań z Jezusem i oddawania się modlitwie, wobec nielicznych jeszcze w tamtym okresie świątyń. Przydrożne krzyże były wykonywane z drewna, kamienia albo z metalu. Nie wszystkie były bogato zdobione, wiele w istocie było całkowicie prostą konstrukcją.
W różnych miejscach bardzo często spotykane są krzyże dwu oraz trójramienne, zawierające insygnia Męki Pańskiej, nazywane są one krzyżami epidemicznymi. Krzyż epidemiczny zwany jest również karawaką, od miejscowości Caravaca de la Cruz w Hiszpanii, skąd pochodzi. Wiadomo, że pierwszy taki krzyż został wykonany między XVI a XVII wiekiem. Z Półwyspu Iberyjskiego tradycja krzyża epidemicznego, rozprzestrzeniła się na całą Europę. Obecnie wiele starych zniszczonych krzyży jest wymieniana na nowe, metalowe lub plastikowe, co w efekcie powoli zaciera ich dziedzictwo.
W 2022 roku Kujawsko-Pomorskiego Centrum Kultury w Bydgoszczy wydało przewodnik Szlakiem świętych patronów. Kapliczki przydrożne. To już siódmy przewodnik z serii wydawniczej Kierunek Kujawsko-Pomorskie, w którym ujęto 148 miejsc, ukazując 163 obiekty. 
Jak przeczytać można w opracowaniu, krzyże i przydrożne kapliczki były niegdyś bardzo ważnym elementem kulturowym i religijnym. Powstało wokół nich wiele tradycji. Były miejsce modlitwy i składania próśb przed oblicze Boga. Liczne tradycje z nimi związanie nie przetrwały do dnia dzisiejszego, pomimo iż są nam znane. Jednak z całą pewnością istnienie wielu zabytkowych obiektów tego typu, które stanowią ważny element naszej historii, pokazują nasze dziedzictwo i poziom wiary naszych przodków.(…) Istniała tradycja, że w momencie mijania krzyża, który umieszczony był na początku lub końcu wsi należało się zatrzymać, zdjąć z głowy czapkę i odmówić modlitwy. Krzyżowi oddawano również należytą cześć poprzez ozdabianie go kwiatami i zapalanie wokół niego świec. Innym zwyczajem związanym z krzyżami i kapliczkami było sadzenie obok nich drzew. Krzyż stanowił również miejsce postoju konduktu pogrzebowego - koniecznie należało zatrzymać się przy nim na krótką modlitwę - Zbawiciel był wówczas proszony o zbawienie i miłosierdzie dla zmarłego. Były to również miejsca, w których żegnano osoby wyruszające na wojnę oraz składano wszelkiego rodzaju przysięgi.
Przywracanie blasku krzyżom, które pamiętają dawne dzieje, to wyzwanie, ale jednocześnie wielka sprawa dla przyszłych pokoleń. To ratowanie spuścizny naszych przodków. Wielką rolę, gra tu lokalna społeczność, aktywni sołtysi, koła gospodyń, stowarzyszenia. Dzięki pozyskiwanym środkom finansowym, działania renowacyjne mogą być prowadzone kompleksowo. Dwa lata temu, również dzięki wsparci dotacyjnemu w ramach powiatowej Odnowy Wsi, renowacji doczekał się krzyż w Łankowicach. 

Ewa Hałas