Jakub ze Żnina

Pierwsza połowa XII stulecia, która miała przynieść Polsce tak ważkie i brzemienne w skutkach wydarzenie, jakim było zapoczątkowanie ponad dwuwiekowego rozbicia dzielnicowego, ujawniło zarazem szereg wybitnych postaci, które odegrały znaczną rolę w dziejach tej doby. Zaliczyć do nich można bez wątpienia osobę arcybiskupa gnieźnieńskiego Jakuba potocznie zwanego ze Żnina, którego sylwetka zasługuje na przypomnienie. O osobistości tej współczesne źródła przekazały jedynie bardzo skąpe informacje. Stąd należy on do wciąż zagadkowych postaci, której zarówno życiorys, powiązania rodzinne, jak i działalność są przedmiotem różnych, często sprzecznych spekulacji naukowych.

     Poza krótkimi biogramami osoba ta nie doczekała się jeszcze próby pełniejszego i całościowego opracowania monograficznego. Więcej szczegółów od źródeł współczesnych podają dopiero znacznie późniejsze przekazy pochodzące z późnego średniowiecza czy nawet XVII-XVIII w. Nie sposób ustalić, które podane w nich szczegóły oparte zostały na nieznanych źródłach czy miejscowej tradycji, a które są jedynie literacka fikcją stworzoną przez poszczególnych autorów.

    Dopiero Jan Długosz w swych „Rocznikach czyli Kronikach sławnego Królestwa Polskiego” napisanych między 1455 a 1480 r. podał, że arcybiskup Jakub miał pochodzić z mieszczańskiej rodziny rajców żnińskich. Podobnie katalog arcybiskupów gnieźnieńskich powstały mniej więcej w tym samym czasie, co dzieło Długosza określił arcybiskupa mianem Jakuba Żnińskiego z dodaniem, że miał on urodzić się w Żninie. W literaturze przyjmuje się, że zarówno Jan Długosz, jak i wspomniany katalog arcybiskupów gnieźnieńskich czerpali swoje informacje z jakiegoś starszego katalogu arcybiskupów, który nie przetrwał do dzisiejszych czasów. Historycy odrzucają natomiast prawdziwość przekazu Jana Długosza, by arcybiskup mógł wywodzić się z rodu rajców żnińskich. W okresie, w którym żył Jakub nie istniały jeszcze ośrodki miejskie z własnymi władzami samorządowymi reprezentowanymi przez rady miejskie. Zaczęły się one pojawiać dopiero z chwilą powstania miast lokowanych na prawie niemieckim. W wypadku Żnina lokowanego po 1262 r. rada miejska z rajcami mogła powstać w końcu XIII w. Wiadomo bowiem, że rady miejskie powoływano dopiero w jakiś czas po lokacji. Jan Długosz wyraźnie przeniósł stosunki miejskie istniejące za jego czasów na okres o około 150 lat wcześniejszy.

    W nauce utarł się pogląd, że Jakub zwany ze Żnina pochodził z możnowładczego rodu Pałuków odgrywającego na Pałukach wiodąca rolę przez kilka stuleci. Ród ten próbowano łączyć nawet z rodem czeskim Sławnikowiczów, z którego wywodził się św. Wojciech. Dokładniejsze studia pozwoliły na odrzucenie tego domysłu.. Wszystkie zebrane argumenty wskazują, że Pałukowie, których nazwa przejęta została od nazwy krainy, w której posiadali swoje rozległe dobra rodowe, byli miejscowego pochodzenia. O ich genezie, podobnie zresztą jak i innych polskich rodów szlacheckich, praktycznie nic nie wiadomo. Na widowni dziejowej przedstawiciele Pałuków pojawili się dopiero w XII w. Brak źródeł uniemożliwia prześledzenie jego dziejów i powiązań genealogicznych w okresie wcześniejszym.

    Arcybiskup Jakub urodzić się musiał w drugiej połowie XI w. O jego rodzicach brak wiadomości. Istnieją domysły podane dopiero przez XVII-XVIII w. biografów, że oznaczał się dobrą znajomością teologii i prawa kanonicznego nabytych zapewne w czasie studiów zagranicznych. Pod uwagę brano Francję lub Węgry. Bezpośrednich dowodów na to jednak brak.

    Przed objęciem urzędu arcybiskupa był proboszczem w Gnieźnie. W swym domu udzielił gościny św. Ottonowi biskupowi Bambergu, gdy ten w r. 1124 zatrzymał się w tym ośrodku w czasie swej pierwszej podróży misyjnej na wówczas jeszcze pogańskie Pomorze Zachodnie, które na krótko przed tym zostało zdobyte przez Bolesława Krzywoustego. Jakub został wybrany arcybiskupem gnieźnieńskim w 1124 roku. Być może wybór jego zatwierdzony został jeszcze przez papieża Kaliksta II, zmarłego w grudniu 1124 r.

    Za czasów rządów arcybiskupa Jakuba nastąpił znaczny wzrost zarówno znaczenia politycznego arcybiskupstwa gnieźnieńskiego, jak i pozycji samych arcybiskupów. Jakub włożył znaczny własny wkład w dzieło wzmocnienia metropolii gnieźnieńskiej zarówno w kraju, jak i za granicą. Stoczył trudną walkę o utrzymanie jej niezawisłości, a w innych wypadkach politycznych brał aktywny, niekiedy decydujący udział. Arcybiskupstwo magdeburskie wysuwało mianowicie pretensje do archidiecezji gnieźnieńskiej, które zagrażały niezawisłości arcybiskupów gnieźnieńskich, zwłaszcza po uzyskaniu od papieża Innocentego II w r. 1133 przywileju podporządkowującego polską organizację kościelną Magdeburgowi. W Polsce zdołano jednak pozyskać przychylność Innocentego II i uzyskać od niego na prośbę arcybiskupa Jakuba zatwierdzenie bullą z 7 lipca 1136 r. dóbr i dochodów arcybiskupstwa, a uprzednio wystawiony przywilej z 1133 r. dla Magdeburga nie uzyskał mocy obowiązującej.

Klemens Janicjusz

Epigramat XI z Żywotów arcybiskupów gnieźnieńskich

Żnin – ojca, chwałę – zacność Twa w darze Ci dała

Niemniej ród Twój pomroka dziejów pogrzebała.

Ciebie, Jakubie, obóz tyrana nie strwożył

Kiedy się, dziki, przeciw swoim braciom srożył.

/przekład: Jacek Kowalski/

     W okresie swych rządów arcybiskup Jakub odegrał także wybitną rolę polityczną. Po zgonie Bolesława Krzywoustego w r. 1138 przystąpiono do realizacji postanowień jego testamentu o podziale kraju między synów z wyznaczeniem najstarszego Władysława na stanowisko seniora. Doszło wówczas do wojny domowej. Przeciw władzy seniora Władysława podnieśli bunt jego młodsi bracia. Kiedy Władysław zaatakował młodszych braci, arcybiskup opowiedział się po stronie juniorów i uczestniczył w r. 1141 w zjeździe młodszych książąt w Łęczycy. W drugim okresie konfliktu na zaostrzenie stanowiska Jakuba wpłynął fakt uwięzienia i oślepienia w r. 1145 Piotra Włosta – możnowładcy śląskiego, drugiej wybitnej postaci polskiego życia politycznego tych czasów. Ostatecznie położenie Władysława pogorszyła próba szukania pomocy w celu interwencji zbrojnej u brata żony Konrada II, króla niemieckiego. Gdy Władysław oblegał juniorów w Poznaniu, arcybiskup, mimo podeszłego już wieku i choroby, przybył do obozu Władysława w 1146 r. i usiłował doprowadzić do ugody na korzyść juniorów (o tej właśnie chwili pisze Janicjusz w trzecim i czwartym wersie epigramatu). Kiedy mediacja nie dała rezultatu, arcybiskup nie zawahał się w rzuceniu klątwy na seniora. Wpłynęło to niewątpliwie na ostateczna klęskę Władysława, który pobity pod Poznaniem musiał wkrótce szukać schronienia poza granicami kraju, skąd słał skargi do Kurii Rzymskiej oskarżając głównie arcybiskupa o przyczynienie się do utraty jego dziedzictwa.

    Jakub ze Żnina był bardzo zapobiegliwym administratorem dóbr arcybiskupich. Uzyskał on dla nich wspomnianą bullę od Innocentego II, która zatwierdzała bardzo szczegółowo wymienione posiadłości, ludność niewolną i dochody należące do arcybiskupstwa. Treść bulli (której autentyczność i charakter są przedmiotem dyskusji naukowych) oparta została niewątpliwie na skierowanej do Rzymu suplice arcybiskupiej zredagowanej w Gnieźnie. Zawiera ona zapis wielu nazw miejscowości i imion osobowych, cennych dla badań nad najdawniejszym językiem polskim. Należy ona do najstarszych zabytków języka polskiego. We wspomnianej bulli Żnin występuje jako centrum klucza dóbr arcybiskupich obejmującego 27 okolicznych wsi. Żnin stał się później siedzibą dworu arcybiskupiego i w nim mieścił się zarząd tych dóbr. Nie zdołano rozstrzygnąć, czy Żnin, w którym początkowo był gród książęcy lokalizowany nad Jeziorem Dużym Żnińskim, został nadany arcybiskupom już około 1136 r., czy nastąpiło to dopiero w r. 1146. Według jednego z przekazów źródłowych dopiero Mieszko Stary miał darował arcybiskupowi Żnin z sąsiednią osadą Góra. Być może fakt uzyskania Żnina z okolicznymi wsiami przez arcybiskupstwo przy czynnym udziale arcybiskupa Jakuba przyczynił się do związania jego osoby ze Żninem, co później doprowadziło do powstania legendy, ze Jakub urodził się w tej miejscowości.

    Za czasów rządów arcybiskupa Jakuba powołano nowe biskupstwo w Lubuszu i we Włocławku (około 1125 r.), a w nowoschrystianizowanym Wolinie w 1140 z. Za jego czasów i zapewne przy jego czynnym poparciu sprowadzono do Polski pierwsze klasztory zakonu cystersów. Powstały one w małopolskim Jędrzejowie i w Łeknie pałuckim. Przyjmuje się, że Jakub był inicjatorem sprowadzenia cystersów do Łekna. Zamiar ten zrealizował możnowładca z rodu Pałuków Zbylut, który był pierwszym jego fundatorem i którym ofiarował Łekno z szeregiem posiadłości. O powiązaniach rodzinnych Jakuba ze Zbylutem brak bliższych informacji. Istnieje jedynie szereg domysłów odnośnie stopnia pokrewieństwa ze Zbylutem (syn, bratanek?). należy tu zauważyć, że w tym czasie nie obowiązywała jeszcze zasada celibatu duchowieństwa, którą wprowadzono dopiero w XIII w.

    Jakub zmarł przed 3 maja 1149 r. i spoczął zapewne w katedrze gnieźnieńskiej. Do tradycji przeszedł także jako odnowiciel i gorliwy krzewiciel kultu św. Wojciecha, co zresztą było też jednym z podnoszonych argumentów o rzekomym jego pokrewieństwie ze św. Wojciechem. Według późniejszej tradycji za jego rządów w 1127 r. miano odnaleźć w Gnieźnie relikwie świętego, ukryte w czasie najazdu Brzetysława czeskiego w 1038 r. Dawniej przypisywano mu także autorstwo legendy o św. Wojciechu znanej w literaturze od pierwszych jej słów łacińskich „Tempore illo…” (w owym czasie), bo dopiero po połowie XII w.  Łączono go także z fundacją słynnych drzwi brązowych w katedrze gnieźnieńskiej, które jednak są zabytkiem powstałym dopiero około roku 1180.

    Nawet stosunkowo nieliczne zachowane informacje o działalności tego Pałuczanina, pozwalają go zaliczyć do najbardziej znaczących postaci w dziejach Polski i Kościoła pierwszej połowy XII stulecia.

Andrzej Wędzki

Pałuki nr 348 (42/1998)

Inne teksty o postaciach średniowiecza:

Wybitne postaci wieków średnich