Miasta pałuckie w dwudziestym wieku

Pałuki, miasto, XIX wiek, kolej, rolnictwo, przemysł

    Miasta pałuckie w dwudziestym wieku
    Powoli zbliżamy się do końca XX wieku. Coraz częściej będziemy czynić różnego rodzaju podsumowania. Niniejszy artykuł traktuje o tym, jak w naszym stuleciu rozwijały się pałuckie ośrodki miejskie, jak wzrastała liczba ich mieszkańców.

    Zadecydował wiek XIX
    Wiek XIX wywarł zasadnicze piętno na sieć miast naszego regionu. Tereny nasze będące pod zaborem pruskim od połowy XIX wieku przeszły metamorfozę. Rozwijał się przemysł, rzemiosło, infrastruktura komunalna. 

    Generalnie wzrastała we wszystkich miastach liczba mieszkańców. Szczególnie dotyczyło to Szubina (3500 mieszkańców), Wągrowca (3000), Kcyni (2850), Łabiszyna (2600), Żnina (2300). Liczba ośrodków miejskich w tym czasie zamykała się liczbą 16. Z biegiem czasu trzy miasta utraciły prawa miejskie: Żerniki (1849 r.), Łekno i Łopienno (1888 r).
    W ostatniej ćwiartce XIX wieku kolejną główną przyczyną rozwoju miast pałuckich była budowa na naszym terenie sieci kolejowej. Przyczyniło się to w dużej mierze do wzrostu liczby mieszkańców Wągrowca, Żnina, Kcyni, Janowca Wielkopolskiego. Spadła zaś liczba mieszkańców Szubina i Łabiszyna.
    Początek XX wieku
    Na początku XX wieku 13 miejscowości Pałuk miało prawa miejskie. Największym miastem był Wągrowiec (5362 mieszkańców) a najmniejszym Gąsawa (800 mieszkańców). Kolejne wydarzenia początku XX wieku, a szczególnie I wojna światowa i jej następstwa, spowodowały zmniejszenie się w miastach liczby ludności niemieckiej i żydowskiej, co generalnie przyczyniło się do zastoju gospodarczego i zmniejszenia liczby mieszkańców w miastach Pałuk.  
    Okres międzywojenny
    W okresie dwudziestolecia międzywojennego z chwilą odzyskania przez Polskę niepodległości, miasta naszego regionu przechodziły kolejną fazę rozwoju, co uwidoczniało się we wzroście liczby mieszkańców. Szczególnie rozwijały się takie ośrodki miejskie jak: Wągrowiec, Kcynia, Żnin, Janowiec, Łabiszyn. Jednak w 1934 roku cztery miasta o słabszej dynamice rozwoju - Mieścisko, Rynarzewo, Rogowo i Gąsawa utraciły prawa miejskie. Liczba ośrodków miejskich na Pałukach spadła do 9.
Pod koniec okresu międzywojennego największym miastem regionu był Wągrowiec (8500 mieszkańców), najmniejszym zaś Gołańcz (1532 mieszkańców).

    Okres powojenny
    Druga wojna światowa tylko w nieznaczny sposób przyczyniła się do upadku miast pałuckich. Największe straty w ilości mieszkańców poniosła Kcynia (prawie 1/6 przedwojennej liczby mieszkańców), dalej Janowiec, Łabiszyn, Margonin i Gołańcz.

    Pozostałe miasta, a szczególnie te, które były siedzibami powiatów, zanotowały wzrost liczby mieszkańców: Wągrowiec, Żnin, Szubin. Na uwagę zasługuje fakt, że substancja materialna miast naszego regionu nie ucierpiała w wyniku działań wojennych.
    Analizując dane rozwoju miast Pałuk ostatniego czterdziestolecia, dostrzegamy systematyczny wzrost liczby mieszkańców. Złożyło się na to kilka czynników: przyrost naturalny, silna migracja ludności wiejskiej do miasta związana z rozwojem przemysłu (szczególnie Wągrowiec, Żnin, Szubin), zmiany granic administracyjnych miasta (przyłączenie do Żnina podmiejskiej Góry w 1960 r.; odłączenie od Kcyni w 1969 r. Stalówki). Jedynym miastem pałuckim, w którym obserwujemy stagnację, a nawet zmniejszenie liczby mieszkańców od lat 70. jest Kcynia.
    Kcynia, która do końca lat 50. była największym miastem powiatu szubińskiego, przegrała rywalizację z Szubinem. W konsekwencji tego Szubin w stosunku do Kcyni podwoił liczbę mieszkańców.
    Tabela 2 ilustruje nam wskaźnik rozwoju miast pałuckich w XX w. Najwyższe wskaźniki wzrostu mają Wągrowiec (4,43), Gołańcz (3,11), Żnin (3,01), Szubin (2,99); najniższe zaś Kcynia (1,33) i Margonin (1,51).
    Podsumowanie
    W dziewięciu miastach Pałuk zamieszkiwało w 1993 r. około 71.000 mieszkańców. Ludność miejska stanowi około 40% mieszkańców regionu. Czyli zdecydowana większość mieszkańców regionu to ludność wiejska (60%).
    Miasta pałuckie to na tle kraju niewielkie ośrodki miejskie o wyraźnych funkcjach usługowych, przede wszystkim dla rolniczego zaplecza. Jedynie Wągrowiec i Żnin wyróżniają się także funkcjami przemysłowymi i administracyjnymi promieniującymi na cały region. Należy spodziewać się, że przez te 6 lat jedynie niewiele zwiększy się liczba mieszkańców miast pałuckich, natomiast z takimi funkcjami jak przedstawiono, wkroczą one w nadchodzący wiek XXI.