Prowincja żnińska w arcybiskupstwie gnieźnieńskim

Włość arcybiskupa żródło: "Atlas historyczny Polski", PPWK, Warszawa 1982 r.

Pałuki w średniowieczu
     Prowincja żnińska w arcybiskupstwie gnieźnieńskim
     Syrdnici - Żerniki, Opole - Juncewo, Villa Sagitariorum - Gulczewo, Gorice - Gorzyce, Dochunor drugi - Dochanowo, Bezcorist - Brzyskorzystew, Vilchecor - Wilczkowo, Balovesici - Białożewin, Lestniz - Leśników (Jaroszewo), Zvepavici - Świeprawice (koło Wenecji), Lissimino - Łysinin, Skarbiniki - Skarbienice, Rilevo - Rydlewo, Podgorino - Podgórzyn - to część wsi, które należały do arcybiskupstwa gnieźnieńskiego i znalazły się w bulli papieża Innocentego II z 1136 r.

     W średniowieczu dobra arcybiskupstwa gnieźnieńskiego tworzyło 10 zasadniczych skupisk na terenie Wielkopolski, Kujaw, Małopolski, Pomorza, nie było ich na Mazowszu i na Śląsku. W ich skład wchodziło 149 osad.
     Jednym z głównych skupisk dóbr arcybiskupstwa gnieźnieńskiego była na Pałukach prowincja (klucz, kasztelania) żnińska. Do niej należały 24 wsie i 5 osad położonych nad Gąsawką. Pozostała część naszego rejonu z Kcynią, Wągrowcem, Szubinem była własnością książęcą, klasztorną lub prywatną.
     Za arcybiskupa gnieźnieńskiego Jakuba ze Żnina z rodu Pałuków w skład klucza żnińskiego wchodziły (według porządku zachowanego w  bulli papieża Innocentego II z 1136 roku): Grochowiska z 4 osadnikami, Stari Biskupici - Biskupin z Zagórzynem z 27, Scaple - Czaple z 17, Syrdnici - Żerniki z 9, Potulino - Podolin z parafii Srebna Góra z 5, Opole - Juncewo z 27, Villa Sagitariorum - Gulczewo, Dochunor pierwszy z 4, Gorice - Gorzyce z 8, Dochunor drugi - Dochanowo z 11, Bezcorist - Brzyskorzystew z 7,  Villa Piscatorum - Rybitwy z 30, Vruti - Urzuty - Wrzosy z 13, Vilchecor - Wilczkowo z 9, Balovesici - Białożewin z 26, Lestniz - Leśników (Jaroszewo) z 16, Chomantovo - Chomętowo z 8, Silche - Sielec z 13, Sodovo - Zendovo z 13, Dobrilevo - Dobrylewo z 3, Zvepavici - Świeprawice (koło Wenecji) z 7, Lissimino - Łysinin z 4, Skarbiniki - Skarbienice z 9, ponadto 5 wsi nad rzeczką Gąsawką: Rilevo - Rydlewo, Podgorino - Podgórzyn, Chomesa - Chomiąża, Pnevo - Pniewy i Glovotino - Głowocin - Głowy bez podania liczby osadników. 
     Wszystkich wsi było razem 29 z 262 wyszczególnionymi osadnikami. Historycy sądzą, iż były one dobrze zagospodarowane w stosunku do dóbr sąsiednich: książęcych i prywatnych. Głównym ośrodkiem kasztelani był Żnin - stanowiący rezydencję arcybiskupów gnieźnieńskich. 
     W XIII-XV wieku za kolejnych arcybiskupów nastąpił wzrost dóbr arcybiskupich na Pałukach w wyniku darowizn, zamiany lub kupna. Na przykład wieś Góra koło Żnina w 1146 roku została darowana przez księcia Mieszka Starego; w 1242 roku arcybiskup Fulko z Pełka otrzymał od wdowy księżnej Jadwigi Odonicz wieś Murczyn, zaś w 1265 roku arcybiskup Janusz, który nadał Żninowi prawa miejskie (1263 r.), oddał dwie wsie Świeprawice (parafia Wenecja) i Świerczewo (parafia Cerekwica) za Ostrowite z jeziorem. W 1324 roku została zamieniona wieś Dębnica na Cotoń.
     W latach 1329-1332 za arcybiskupa Janisława cztery napady Krzyżaków na Kujawy i Wielkopolskę zniszczyły dobra arcybiskupie na Pałukach. Zniszczeniu uległy: Żnin, Góra, Murczyn, Podgórzyn, Białożewin, Wrzosy, Wilczkowo, Dobrylewo, Czaple, Dochanowo, Gorzyce, Juncewo, Słabomierz (własność kapituły), Biskupin, Lubcz i Cotoń. Arcybiskup Janisław energicznie zabrał się do odbudowy zniszczonych miast, wsi, kościołów oraz do powiększenia dóbr. W 1338 roku wybudował klasztor i kościół pw. Jana Chrzciciela w Żninie dla dominikanów zajmujących się wtedy tłumieniem herezji. Zakon otrzymał plac i ogród z 5 osadnikami, prawo do łowienia ryb na jeziorach żnińskich, młyn w Kosmowie z tonią rybną i trzy jatki w Żninie.
     Za czasów arcybiskupa Jarosława Bogorii ze Skotnik zawarta została ugoda z dziedzicem Chomiąży Chwałem Białym o młyn na rzece Grzmiącej. Pozbył się wsi Zwleczy (Małopolska) oddając ją w 1370 roku za Gogółkowo pod Żninem. W 1372 roku folwark Czaple został wcielony do obszaru Żnina.
     W 1383 roku Pałuki znalazły się w orbicie wojny domowej pomiędzy Grzymalitami a Nałęczami, Pałukami i innymi rodami. Chodziło o następstwo tronu po królu Ludwiku Węgierskim.
     Arcybiskup Bodzanta nie mogąc utrzymać neutralności wchodził w układy ze szlachtą należącą do przeciwnych sobie obozów i przez to naraził swoje majątki ziemskie na skutki wojny. Złupione zostały dobra kapitulne: Parlin, Berlinek, Niestronno, Bełki leżące w kluczu żnińskim. Grzymalici podstępnie zajęli Żnin, a gdy Nałęcze i Pałucy zdobyli miasto obrabowali okoliczne posiadłości arcybiskupskie. Grzymalici nie byli dłużni. W 1387 roku arcybiskup Bodzanta za panowania króla Władysława Jagiełły założył w 1387 roku wieś Bożacin nad Wełną.
     W 1420 roku arcybiskup Mikołaj Kurowski nabył od Mikołaja z Warzymowa (zięcia Krwawego Diabła) gród Wenecję i sąsiednią wieś Mościeszewo nad Gąsawką za wieś Biskupice leżącą na Kujawach koło Radziejewa.
     W 1424 roku arcybiskup Wojciech Jastrzębiec za wieś Kulino koło Włocławka i wieś Danków (kasztelania zbarska) nabył Słaboszewo Wielkie pomiędzy Żninem a Pakością. W 1429 dokonana została zamiana wsi Chomętowo i Dobrylewo na wieś szlachecką Nałęczów Godawy koło Wenecji.
     Arcybiskup Wincenty Kot w 1443 roku zwrócił proboszczowi Góry dziesięcinę rybną w jeziorze większym, którą zabrał probostwu arcybiskup Jarosław, a w zamian za to nadał mu mniejsze jezioro leżące pod Pniewami. Proboszcz górski zwrócił to jezioro . W tym też roku arcybiskup przyłączył do Żnina wyspę Ostrów, co daremnie usiłowano przeprowadzić sto lat wcześniej.
     Co do wsi Januszkowo koło Żnina nie można ustalić sposobu nabycia. Wieś ta w 1145 roku dostała się w posiadanie klasztoru trzemeszeńskiego, ale klasztor wymienił ją w 1287 roku z Bogusławem kasztelanem Ujścia za wieś Arcugowo, a wreszcie w 1512 roku notowana była jako własność arcybiskupów gnieźnieńskich.
     W 1512 roku klucz (prowincja) żniński posiadał 1 miasto i 24 posiadłości wiejskie. Łanów kmiecych osiadłych klucz posiadał 333 oraz 164 łany puste, lecz uprawianych za czynsz lub czwarty snop, a 15,5 łanów leżało pustką, a wreszcie 67,5 łanów sołtysich i 13 łanów folwarcznych.
     Stan dóbr arcybiskupów gnieźnieńskich jeszcze przez kolejne trzy wieki, aż do zaborów, nie uległ większym zmianom i miał znaczący wpływ na rozwój miejscowości i dzieje wschodniej części Pałuk.

Józef Marosz
Pałuki nr 716 (44/2005)

Opracowano na podstawie książki "Rozwój wyposażenia arcybiskupstwa gnieźnieńskiego w średniowieczu". Badania z dziejów społecznych i gospodarczych, zeszyt 5, Lwów 1929 rok.