Skarby geologiczne na Pałukach - propozycja szlaku geoturystycznego

Choć południowo-wschodnie Pałuki to region znany głównie z Biskupina, Szlaku Piastowskiego, jezior i tradycji ludowej, to pod naszymi stopami - dosłownie - kryje się inne dziedzictwo, równie wartościowe: geologiczne. Przez tysiące lat lądolód modelował ten krajobraz, zostawiając po sobie ślady w postaci głazów narzutowych, żwirowisk, rynien subglacjalnych, moren czołowych i wysoczyzn. Te z pozoru zwyczajne elementy krajobrazu stają się dziś kluczem do rozwoju geoturystyki - nowoczesnej formy edukacji i wypoczynku w zgodzie z naturą.

By pokazać skarby geologiczne tego regionu, przewodniczka PTTK Izabela Nowak zaprosiła do współpracy jedyną taką, z tego zakresu pasjonatkę - naukowca, dr hab. Marię Górską-Zabielską. Trzy autorki - profesor UJK w Kielcach Maria Górska-Zabielska, magistrantka Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach Natalia Błaszczyk i przewodnik PTTK Izabela Nowak - przeprowadziły szczegółową analizę georóżnorodności południowo-wschodnich Pałuk. Efektem tej współpracy są 4 artykuły naukowe opublikowane w 2022 i 2024 roku, które przedstawiają ocenę georóżnorodności południowo-wschodnich Pałuk i wskazują obszary o wysokim potencjale geoturystycznym. Pojawiły się one w:
● po angielsku - w GeoJournal of Tourism and Geosites, jednym z najważniejszych czasopism o profilu geoturystycznym w Europie Środkowo-Wschodniej;
● po polsku - w Acta Geographica Lodziensia, jednym z wiodących czasopism geograficznych w Polsce, ukazującym się nieprzerwanie od 1949 roku. 
Dziś, Czytelniku, przybliżymy Ci najważniejsze myśli zawarte w dwóch artykułach.

Unikalne dziedzictwo geologiczne Pałuk

Krajobraz regionu został ukształtowany głównie w okresie ostatniego zlodowacenia skandynawskiego, które miało miejsce około 18,5-17,5 tysięcy lat temu. Topniejący, a zatem kurczący się i wycofujący z Pałuk, lądolód pozostawił po sobie wyraźne ślady w krajobrazie i osadach. Oprócz zapisu funkcjonowania lądolodu, w regionie można znaleźć również zespoły form rzecznych, krenologicznych (źródła), eolicznych (piaski przewiane wiatrem) oraz zapis współczesnych procesów morfogenetycznych. Te unikalne cechy tworzą bogatą georóżnorodność regionu, która dotąd była mało znana i zasługuje na wypromowanie.
Metody badań, jakie zastosowano dla osiągnięcia zakładanych celów, wiązały się z badaniami terenowymi i kameralną analizą waloryzacyjną 12 geostanowisk (zarówno naturalnych, jak i antropogenicznych) Pałuk. W analizie oceniano m.in. wartości geomorfologiczne, dodane i użytkowe (np. walory edukacyjne, estetyczne, dostępność, promocja). Do oceny wykorzystano metodę geowatchingu^[1] oraz bonitację punktową, w której oceniane geostanowisko mogło uzyskać maks. 12 pkt (patrz tabela obok).
Autorki dowiodły, że region posiada nie tylko unikalne zasoby geologiczne, ale także odpowiednie zaplecze turystyczne, które zapewni komfort pobytu w regionie turystom, zainteresowanym przyrodą nieożywioną. W miejsce luki w ofercie geoturystycznej, autorki proponują swoje dwa nowe, autorskie szlaki geoturystyczne, pod nazwą Georóżnorodne Pałuki. Są to dwie trasy - dłuższa i krótsza. 

Georóżnorodne Pałuki

Szlaki te mają charakter tematyczny i łączą geostanowiska o podobnej genezie i wieku, prowadząc przez obszary o szczególnych wartościach przyrody nieożywionej.
Dłuższa wersja szlaku ma prawie 80 kilometrów długości i obejmuje jedenaście geostanowisk. Można ją pokonać samochodem lub rowerem. Jej trasa biegnie przez zróżnicowane tereny, w tym wzniesienia morenowe i głęboko wcięte rynny subglacjalne, a najwyższą wysokość osiąga na wzniesieniach moreny czołowej, powstałych podczas subfazy ryszewskiej, czyli ok. 18,2-18,0 tysięcy lat temu.
Krótsza wersja szlaku mierzy 31 kilometrów i skupia się na pięciu geoprzystankach. Jest dostępna dla każdego, nawet z ograniczeniami ruchowymi i również przebiega wzdłuż głęboko wciętych rynien subglacjalnych.
Wśród najbardziej atrakcyjnych naturalnych geostanowisk, które znalazły się na szlakach, wyróżniają się:
● Jezioro Rogowskie (nr 12) - zostało najwyżej ocenionym obiektem w całej analizie bonitacyjnej, uzyskując 10,75 punktów na 12 możliwych. Wyróżnia się wysokimi walorami estetycznymi, jest dobrze zagospodarowane turystycznie, z doskonałą dostępnością i promocją, a także jest cenne z punktu widzenia pradziejowego dziedzictwa kulturowego (miejsca udokumentowanych stanowisk archeologicznych kultury łużyckiej prezentujemy na rysunku powyżej).
● Jezioro Pniewy (nr 11) - drugie najbardziej atrakcyjne geostanowisko, z wynikiem 9,25 pkt. Wyróżnia się czystą wodą i walorami geomorfologicznymi. Co ciekawe, powstanie wyspy na jeziorze jest opisane w ludowej legendzie, co harmonijnie splata dziedzictwo kulturowe z przyrodą nieożywioną.
● Źródełko Świętego Huberta (nr 5) - wysoko ocenione (9 pkt.), głównie dzięki wysokim wartościom estetycznym i kulturowym (jest owiane legendami tłumaczącymi jego powstanie), a także bardzo dobrej dostępności i promocji. Wypływająca woda, bogata w związki żelaza, zabarwia otoczenie na rdzawy kolor.
● Głaz narzutowy Kamienny Dom (nr 6) - to największy głaz narzutowy na Pałukach, ważący ponad 51 ton i mający około 18,67 m sześciennych objętości. Jest to cenny obiekt naukowy, ponieważ leży in situ (w miejscu pozostawienia go przez lądolód skandynawski) od około 18 tysięcy lat temu. Z tym głazem, podobnie jak z wieloma innymi w Polsce, związana jest lokalna legenda, co podkreśla przenikanie się dziedzictwa kulturowego i geologicznego.
● Głaz graniczny w Czewujewie (nr 7) - to narzutowy gnejs o wymiarach 1,3 × 0,8 × 1,3 m i wadze ok. 1,94 t, pełniący funkcję rozgraniczającą pola dwóch gospodarstw. Choć nie wyróżnia się walorami estetycznymi, posiada wartość kulturową - etnograficzną. W analizie bonitacyjnej uzyskał 6,75/12 pkt - głównie dzięki dobrej dostępności i bliskości infrastruktury turystycznej, w postaci gospodarstwa agroturystycznego Ranczo Tomaszówka. Głaz został wyerodowany z obszaru tarczy bałtyckiej i przetransportowany przez lądolód, który po stopnieniu pozostawił go w Czewujewie około 18 tysięcy lat temu (Górska-Zabielska i in., 2024).
●Góra Turka (geostanowisko nr 10) w kolonii Gałęzewko to jedno z najmniej znanych, a zarazem najciekawszych wzniesień południowo-wschodnich Pałuk. Obrazowo mówiąc - to efekt „czkawki” lądolodu^[2] powstały podczas subfazy ryszewskiej ostatniego zlodowacenia wisły. Można powiedzieć więc, że Góra Turka to geologiczny „ślad czkawki” lądolodu, który cofając się skokowo, pozostawiał po sobie wyraźne formy terenu. Góra ma 125,6 m n.p.m. i należy do ciągu moren czołowych. Wyróżnia się wyraźną formą krajobrazową oraz piaszczystymi glebami powstałych na przewianych piaskach eolicznych. W analizie bonitacyjnej uzyskała 3/3 punkty za wartości geomorfologiczne, dzięki doskonałemu stanowi zachowania i potencjałowi edukacyjnemu. To idealne miejsce do nauki w terenie.
Z Górą Turka związana jest także ciekawa legenda - według lokalnych podań została ona usypana przez Turków w 1241 roku. W czasie II wojny światowej Niemcy wznieśli tu wieżę obserwacyjną o wysokości około 50 metrów, która została zniszczona przez silną wichurę. Dziś na jej szczycie znajduje się punkt osnowy geodezyjnej.
Wśród najbardziej atrakcyjnych geostanowisk pochodzenia antropogenicznego, znalazło się jezioro Piechcin (geostanowisko nr 2) i odsłonięcie w Wapiennie (geostanowisko nr 3).
● Jezioro Piechcin to malowniczy zbiornik wodny powstały w nieczynnym kamieniołomie wapienia po eksploatacji Zakładu Górniczego Kujawy. Ma ok. 4,5 ha powierzchni i 25 m głębokości. Zachwyca turkusową barwą wody i przejrzystością do 12 m. Obecnie pełni funkcję lokalnego centrum nurkowego. Mimo niskiej oceny bonitacyjnej 
(5,75/12 pkt) ze względu na antropogeniczne pochodzenie, ma duży potencjał rekreacyjny i geoturystyczny.
● Antropogeniczne odsłonięcie wapieni jurajskich w Wapiennie może w przyszłości stać się chroniącym geodziedzictwo stanowiskiem dokumentacyjnym i obiektem geoparku. W obrębie tej powierzchniowej formy konserwacji obszaru powinno znaleźć się też jezioro w Piechcinie.

Dlaczego to takie ważne?

Geoturystyka nie jest tylko modą. To narzędzie wspierające rozwój lokalny (zagospodarowanie turystyczne zasobów przyrody z uwzględnieniem zasad geoetycznych i prośrodowiskowych), budujące tożsamość i przywiązanie do swego miejsca i pozwalające mieszkańcom spojrzeć na swoje otoczenie z zupełnie nowej perspektywy. Pozwala też chronić geodziedzictwo, które w skali życia człowieka jest nie do odtworzenia. Wzbudza i uwrażliwia świadomość ekologiczną mieszkańców i turystów na niezbędne zachowanie równowagi w środowisku.

Potencjał dla regionu

Przewodnicy PTTK w Żninie już mają w ofercie oprowadzanie po tym szlaku. W oparciu o samodzielnie uzyskane informacje można też przebyć go samemu. W publikacji podkreślono, że geoturystyka może stać się realną siłą napędową rozwoju Pałuk. Autorki rekomendują m.in.: ustawienie tablic informacyjnych w sąsiedztwie każdego geostanowiska z grafikami i kodami QR, budowę tarasu widokowego nad jeziorem Ostrówieckim, publikację folderów i przewodników geoturystycznych, działania zmierzające do utworzenia stanowiska dokumentacyjnego, geoparku lub Pałuckiego Parku Krajobrazowego. Autorki apelują też, by w działa-
 niach promujących region nie pomijać przyrody nieożywionej - tak ważnej, a często niedocenianej.
Być może dzięki wspólnym inicjatywom powstanie coś więcej niż szlak - nowa świadomość geologiczna Pałuk.

Maria Górska-Zabielska
Izabela Nowak 
 
Spis literatury
Górska-Zabielska M., Błaszczyk N., Nowak I., 2024: The geoheritage potential of the south-east Pałuki (western Poland) to promote geotourism. GeoJournal of Tourism and Geosites, vol. 52, no. 1: 294-312.  https://doi.org/10.30892/gtg.52129-1206
Górska-Zabielska M., Błaszczyk N., Nowak I., 2024: Ocena georóżnorodności jako pierwszy krok w wyznaczaniu obszarów o potencjale geoturystycznym. Studium przypadku: południowo-wschodnie Pałuki. Acta Geographica Lodziensia 114, 65–95. https://doi.org/10.26485/AGL/2024/114/5

przypisy
^[1] Termin geowatching odnosi się do terenowej praktyki obserwowania i doceniania cech i zjawisk geologicznych i geomorfologicznych bez wyrządzania im żadnej szkody. Jest to sposób na popularyzację geodziedzictwa poprzez zachęcanie do obserwacji i podziwiania natural-
nych stanowisk geologicznych, podobnie jak w przypadku obserwacji ptaków lub wielorybów. Podejście to kontrastuje z działaniami, które powodują uszkodzenie lub zmianę formacji geologicznych.
^[2] „Czkawka” lądolodu to obrazowe, nieformalne określenie stosowane przez geologów i geomorfologów na nierównomierne, impulsowe zatrzymy-
wanie się i cofanie czoła lądolodu podczas jego topnienia. Każde takie „zatrzymanie” lub „szarpnięcie” prowadziło do powstania ciągu wzgórz – moreny czołowej.

RAMKA

Czym jest geoturystyka?
Geoturystyka to forma turystyki przyrodniczej, która polega na udostępnianiu obiektów geologicznych i geomorfologicznych, takich jak skały, formy terenu czy zjawiska geologiczne. Łączy ona ich prezentację z geoedukacją (edukacją o Ziemi) i geoochroną (ochroną tych zasobów). Jej celem jest nie tylko promocja nauk o Ziemi, ale także wspieranie lokalnego rozwoju i poprawa jakości życia mieszkańców, tworząc nowe możliwości zawodowe i usługi.

Praca i publikacja
Publikacja pt. Ocena georóżnorodności jako pierwszy krok w wyznaczaniu obszarów o potencjale geoturystycznym. Studium przypadku: południowo-wschodnie Pałuki dotyczy identyfikacji, analizy i waloryzacji geostanowisk w regionie południowo-wschodnich Pałuk (woj. kujawsko-pomorskie) pod kątem ich potencjału geoturystycznego. Słowa kluczowe, które skrótowo charakteryzują ten tekst to: geoturystyka, georóżnorodność, geodziedzictwo, geostanowiska, Pałuki, ochrona przyrody nieożywionej.
Główne założenia i cele, jakie towarzyszyły tej publikacji to: zbadanie możliwości rozwoju geoturystyki na obszarze dotąd słabo rozpoznanym pod względem geodziedzictwa, tj. na pd.-wsch. Pałukach. Autorki zakładają również, że transfer wiedzy o georóżnorodności może podnieść świadomość ekologiczną i kulturową mieszkańców oraz turystów.

Maria Górska-Zabielska
Izabela Nowak 

Pałuki nr 1747 (32/2025)