W Warszawie przyznano nagrody i wyróżnienia. Hafciarstwo Pałuckie przeżywa prawdziwy renesans!

17 października to Międzynarodowy Dzień Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego. W związku z tym w Warszawie, w Studio Koncertowym Polskiego Radia im. Witolda Lutosławskiego przyznano nagrody i odznaczenia tym, którzy w szczególny sposób dbają o promowanie i zachowanie dla następnych pokoleń tego co wyróżnia lokalne społeczności. Decyzje o wpisach na Krajową Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego przyznawały minister kultury i dziedzictwa narodowego Marta Cienkowska oraz dyrektorka Narodowego Instytutu Dziedzictwa Marlena Happach. Przypomnijmy, że ponad rok trwały starania, aby hafciarstwo pałuckie wpisać na listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Haft pałucki występuje na terenie dwóch województw: kujawsko-pomorskim (gminy Żnin, Kcynia i Szubin) oraz wielkopolskiego (Wągrowiec i okolice). Hafciarstwo pałuckie ujęte zostało na liście pod numerem 109 z datą wpisu 14 marca 2025 r.

13 kwietnia 2024 r. w sobotę w Centrum Kultury w Kcyni, a następnie 24 kwietnia w Muzeum Ziemi Pałuckiej w Żninie, przeprowadzono konsultacje społeczne poświęcone wpisaniu haftu pałuckiego na Krajową Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego. W Polsce rejestr tworzony jest od 12 lat. Obecnie liczy 116 pozycji. Po roku starań hafciarstwo pałuckie ujęte zostało na liście pod numerem 109 z datą wpisu 14 marca 2025 r. Haft pałucki pochodzi z drugiej połowy XIX wieku, a jego prekursorką była rzeźbiarka Klara Prillowa. Haft pałucki to ozdoba tradycyjnego, kobiecego stroju. Haftowany białą nicią na pasiastym materiale zdobił między innymi charakterystyczne tiulowe czepce.

W piątek, 17 października w Warszawie podczas Międzynarodowego Dnia Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego przyznano nagrody i wyróżnienia osobom, które dbają, troszczą się i pielęgnują to, co nas wyróżnia dla przyszłych pokoleń.

- To dzięki ludziom, którzy z pasją i oddaniem przekazują tradycje, zwyczaje, język i rzemiosło, nasze dziedzictwo nie ginie, lecz rozkwita w nowych kontekstach. Każdy z wpisów na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego to opowieść o ludziach, miejscach i wartościach. Opowieść o wspólnocie, która wciąż potrafi działać razem, przekazywać dalej swoje umiejętności i wierzyć, że tradycja jest źródłem siły, a nie ciężarem przeszłości. W imieniu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego składamy wyrazy uznania wszystkim strażnikom żywego dziedzictwa - depozytariuszom pamięci, tożsamości i kreatywności polskiej kultury – podkreślała Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

W tym roku przyznano decyzje o wpisie 31 nowych elementów na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego oraz 3 wpisów do Krajowego rejestru dobrych praktyk.  

Podczas gali gminę Kcynia i okolice reprezentowali przedstawiciele ośrodków kultury: Gminnego Centrum Kultury i Biblioteka im. Klary Prillowej w Kcyni, Szubińskiego Domu Kultury, Muzeum Ziemi Pałuckiej w Żninie a także Muzeum Regionalnego w Wągrowcu. Oficjalny grawerton informujący o uzyskaniu wpisu oraz pisemne oświadczenie otrzymały wybrane podczas konsultacji społecznych hafciarki: Krystyna Ługiewicz z Bożejewiczek, Lidia Kierejewska z Kcyni, Halina Kaszewska z Szubina oraz Maria Tomczak i Iwona Nowak z ośrodka wągrowieckiego. Wraz z depozytariuszami dokument odebrała Kinga Turska -Skowronek, emerytowana etnograf z Muzeum Etnograficznego w Toruniu i wybitna znawczyni w dziedzinie haftu pałuckiego.

Odznakę Zasłużony dla Kultury otrzymała również twórczyni z Szubina , Małgorzata Bołka, która od wielu lat promuje zdobnictwo obrzędowe i regionalne na Pałukach.

Jak czytamy na stronie Narodowego Instytutu Dziedzictwa, hafciarstwo pałuckie występuje w regionie etnograficznym Pałuki, położonym w województwach: kujawsko-pomorskim (Kcynia, Szubin i Żnin) i wielkopolskim (Wągrowiec i jego okolice). Wywodzi się z tradycyjnego kobiecego stroju ludowego. Rozwój stroju pałuckiego na przełomie XIX i XX wieku był odpowiedzią na próbę germanizacji ludności podczas zaborów.  Stał się on wówczas symbolem polskości i patriotyzmu.
Na tle innych tradycyjnych haftów rękodzielniczych hafciarstwo pałuckie charakteryzuje się powszechnym użyciem białych nici na płótnie lnianym, bawełnianym i tiulu oraz nici czarnych zastrzeżonych dla flanelowego (dawniej lnianego) płótna czerwonego służącego wyrobowi halek nazywanych piekielnicami. Haft pierwotnie zdobił elementy stroju (m.in. koszule, kryzy, halki, fartuchy oraz – najpiękniejszą część stroju pałuckiego – czepce z długimi wiązaniami, czyli bandami). Obecnie przenoszony jest na serwetki, bieżniki, obrusy, bieliznę pościelową i wiele innych przedmiotów użytkowych. Za typowe dla haftu pałuckiego uznawane są motywy roślinne, m. in. kwiaty, gałązki i liście, owoce. W celu uzyskania odpowiednich efektów estetycznych wykorzystywane są różnorodne techniki ściegu, dzięki którym to zdobienie jest bardzo wypukłe.
Do popularyzacji hafciarstwa pałuckiego przyczyniły się kursy organizowane od lat 50. XX wieku w Kcyni, Żninie i Szubinie, odbywający się od 1963 roku coroczny Konkurs Sztuka Ludowa Pałuk im. Wandy Szkulmowskiej oraz cykliczny kiermasz sztuki ludowej „Jesień na Pałukach”. Fenomenem jest działające od ponad 10 lat Koło hafciarskie przy Muzeum Regionalnym w Wągrowcu, jedno z największych w Polsce kół rękodzielniczych. Haft pałucki pozostaje wciąż symbolem lokalnej tożsamości, kultury i tradycji regionu.
Rejestr elementów niematerialnego dziedzictwa kulturowego, tworzony jest u nas w kraju według zasad przyjętych w związku z Konwencją UNESCO. Krajowa lista jest spisem przejawów żywego dziedzictwa niematerialnego z terenu Polski i ma charakter wyłącznie informacyjny. Listę prowadzi Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego we współpracy z Narodowym Instytutem Dziedzictwa. Wnioski sprawdzone pod względem formalnym opiniuje Rada ds. niematerialnego dziedzictwa kulturowego przy Ministrze Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
- Krajowa lista to wstęp, ale niezbędny, do wpisania haftu na listę UNESCO, czyli bogactwa niematerialnego ludzkości - podkreślała w 2024 roku w Kcyni Anna Baran.

Trwają starania, aby na Krajowej Liście Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego znalazła się także tradycyjna plastyka obrzędowa i zdobnicza Pałuk.

Ewa Hałas