Wiatraki wschodnich Pałuk

Zmiana krajobrazu
    Wiatraki wschodnich Pałuk
    Wiek XX odchodzi powoli do historii. Wraz z nim odchodzą wiatraki. W Reczu - pełen dziur w dachu, w Żninie - coraz hardziej pochylony, w Łopiennie - całkiem zdewastowany, ale jeszcze stojący. Kto im pomoże, kto zachowa ten - jakże malowniczy element naszego pejzażu? Czy zostało nam odśpiewać jedynie requiem?

    Według Encyklopedii Staropolskiej Glogera - wiatrak to młyn wietrzny.
    Gdy chleb jako największy dar Boga w takim był zawsze poważaniu u narodu polskiego, że podnosząc z ziemi upuszczoną okruszynę, na znak przeproszenia całowano, więc też i zawód młynarski miał u ludu polskiego większe, niż inne rzemiosło poważanie. Ks. Solski w dziełku Architekt pisał w XVII wieku: wiatraki potrzebne są na miejscach gdzie, o wodę trudno.

    Wiatraki rozpowszechniły się w Polsce na przełomie XIII i XIV wieku (obok żarn i młynów wodnych) na terenach rolniczych. Ich zasadniczym elementem był mechanizm, napędzany siłą wiatru za pośrednictwem śmigieł (skrzydeł) poruszający urządzenia do przemiału ziarna na mąkę i paszę.
    W XIX w. rozpowszechniony był w Polsce jak i również na Pałukach typ drewniany wiatraka budowany na koźle (koźlak), który cały obracany był wraz ze śmigłami do wiatru.
    Budowano też wiatraki typu holenderskiego (holender) z murowanym korpusem i głowicą obracającą się wraz ze skrzydłami do wiatru.
    Wiatraki obok funkcji gospodarczej (przemiał ziarna) stanowiły też w tamtym czasie nieodłączny i niepowtarzalny element pałuckiego krajobrazu.
    Na przełomie XIX i XX w. we wschodniej części Pałuk było ponad 100 wiatraków. Koncentrowały się głównie w rejonie Żnina, Kcyni, Damasławka, Wapna, Gąsawy i Rogowa -na wsi pałuckiej. Praktycznie co druga większa wieś w owym czasie posiadała młynarza i wiatrak (patrz mapka i tabelka).

    Zapewne okres I wojny światowej, który nie sprzyjał jakiejkolwiek, działalności gospodarczej przyczynił się do upadku pewnej liczby wiatraków. Także stopniowo wprowadzany na początku naszego wieku postęp techniczny i budowa szczególnie w miastach (Kcynia, Żnin) młynów, przyczyniły się do ich likwidacji. Nadal jednak wiatraki dominowały na wsi pałuckiej i prawie w niezmienionym stanie ilościowym przetrwały okres między wojenny (1920-1939), pełniąc ważną funkcję gospodarczą dla rolniczego zaplecza Pałuk. Gwałtowny spadek liczby wiatraków wywołała II wojna światowa. Ich liczba zmniejszyła się o połowę (patrz tabela).
    W okresie powojennym do dalszego zmniejszania liczby wiatraków na Pałukach przyczyniły się zmiany ustrojowe dyskryminujące szczególnie po 1950 r. wszelką własność prywatną. Także wprowadzany dalszy postęp techniczny - młyny elektryczne i parowe prawie do zera zredukowały ich funkcję gospodarczą. Jak pisze Tadeusz Lijewski w książce Uprzemysłowienie Polski ("W-wa PWN 1979) do 1956 r. liczba wiatraków gwałtownie spadła do 853 w całej Polsce! Na wschodnich Pałukach w jako takim stanie technicznym bło ich ok. 25. Nadal nie pełniły one funkcji gospodarczej. Pałuckie wiatraki wystawione na systematyczne niszczące działanie warunków atmosferycznych, przez braku konserwacji, po części zaniedbane popadały stopniowo w ruinę. W latach 70-tych we wschodnich Pałukach było już ich kilkanaście (Żnin, Ręcz, Łopienno, Gołaszewo, Tonowo, Werkowo, Cegielnia. Brzyskorzystew, Murczyn, Izabela, Białożewin, Gogółkowo, Łysinin, Miniszewo). W latach zaś 80-tych ich liczba spadla poniżej 10.
    Aktualnie jest ich kilka w różnym stanie technicznym. Wiatraki w Żninie i Reczu najlepiej zachowane, rokują przy należnej dalszej dbałości przeżycie do XXI wieku.
    Starsze i średnie pokolenie Pałuczan zapewne wiele wiatraków pamięta. Szkoda tylko, że tak gwałtownie zniknęły z pałuckiego krajobrazu. Zróbmy wszystko aby, te co jeszcze stoją przetrwały jako pamiątka dla przyszłych pokoleń. Milczący świadkowie odchodzącego XX wieku.

Lokalizacja wiatraków
Lp.  Miejscowość           Początek XX w.   Okres międzywojen.   Okres powojenny   Lata 80.
                                                               ok. 1930 r.              do 1950 r.
 
1.     Bekanówka k. Żnina          +                         -                             -                             -
2.     Białożewin (z 1835 r.)        +                        +                            +                             -
3.     Brzyskorzystew                +                        +                            +                             +
4.     Buszkowo k. Łabiszyna     +                        +                              -                               -
5.     Cegielnia (II poł. XIX w.)  +                         +                             +                               +
6.     Cerekwica                        +                        + +                           -                                 -
7.     Chomętowo                      +                          -                             -                                - 
8.     Chwaliszewo                     +                        ?                             -                                -
9.     Ciężkowo                          +                         -                              -                                - 
10.    Czeszewo                         ++                        +                            +                                -
11.    Czewujewo                       +                      +++                         +                               -
12.     Dąbrowa
         k. Damasławka                  +                         -                          -                                 - 
13.     Dąbrówka Słupska             -                          +                            -                                 -
14.     Dębogóra                         +                          +                          +                                 -
15.     Dochanowo                     +                           +                          +                                 -
16.     Gąbin                             ++                          +                          -                                 -
17.     Gąsawa                           ++                       +++                       ?                               -
18.     Głowy k. Gąsawy             ?                           +                         ?                               -
19.     Gogółkowo
         (starszy z 1850 r.)            +                          ++                         +                                   -
20.     Gołaszewo k. Janowca     +                            +                         +                                 -
21.     Gorzyce                          +                            +                         +                                 -
22.     Gostombka k. Rogowa      ?                             +                         ?                                -
23.     Gościeszyn                      ?                             ++                       ?                                 -
24.     Gościeszynek                   ?                             ++                       ?                                -
25.     Góra k. Żnina                 ++                            ++                       ++                              -
26.     Grocholin                       +                               +                        -                                 -
27.     Grochowiska Ks.            +                                -                        -                                 -
28.     Grochowiska Szl.            ?                                 +                        ?                                -
29.     Gruntowice k. Janowca   +                                 -                       -                                  - 
30.     Izabela k. Łabiszyna         -                                +                      +                                  +
31.     Janowiec Wlkp.              +                                +                       ?                                   -
32.     Januszkowo                   +                                +                       +                                  -
33.     Jaroszewo                     -                                  ++                     +                                 -
34.     Juncewo                      ++                                ++                    ++                                 -
35.     Kaczkowo                     +                                  -                         -                                - 
36.     Karolinowo k. Kcyni       +                                  +                       +                                -
37.     Kazimierzewo k. Kcyni    +                                  ?                         -                                - 
38.     Kcynia                        ++++                            ++++                     -                                 -
39.     Kołdrąb                          ?                                 +                         ?                                 -
40.     Kowalewo k. Kcyni        +                                 ?                           -                                - 
41.     Kowalewo k. Rogowa    ?                                   +                         ?                                -
42.     Łabiszyn                      ++                                  ?                          -                                - 
43.     Łopienno                      ?                                 +++                       +                                +
44.     Łysinin k. Gąsawy        +                                   +                         +                                -
45.     Marcinkowo Górne        +                                   +                         ?                                  -
46.     Miastowice                   +                                   -                         -                                   - 
47.     Miąża k. Damasławka     +                                  +                          ?                                 -
48.     Mięcierzyn k. Rogowa    ?                                   +                         ?                                  -
49.     Międzylesie
          k. Damasławka             +                                  +                          ?                                   -
50.     Miniszewo
         k. Janowca z 1897 r.      +                                  +                          +                                     -
51.     Mirkowiczki
          k. Damasławka             +                                    ?                         ?                                    -
52.     Młodocin k. Barcina       +                                    -                          -                                    - 
53.     Murczyn
          z II poł. XIX w.            +                                   +                          +                                    +
54.     Niemczyn                      ++                               -                               -                                  - 
55.     Panigródz                      +                                  +                           +                                    -
56.     Paulina k. Kcyni             +                                   ?                            -                                    - 
57.     Podobowice                   +                                    +                          -                                    - 
58.     Polichno k. Kcyni           +                                    ?                            -                                   - 
59.     Posługowo k. Janowca    +                                    -                            -                                   -
60.     Puzdrówiec k. Janowca   +                                   -                             -                                    -
61.     Rakowo k. Damasławka   +                                   +                             +                                 -
62.     Recz (z 1937) k. Rogowa  -                                   -                                +                                +
63.     Rogówko k. Rogowa       ?                                   +                                ?                                -
64.     Rospętek k. Kcyni           +                                    +                              -                                  - 
65.     Rudy k. Łabiszyna          +                                      ?                               ?                                   -
66.     Rusiec                           +                                     -                                -                                 -
67.     Rydlewo                        +                                     +                                +                                -
68.     Ryszewo k. Rogowa       ?                                       +                                ?                                -
69.     Rzemieniewice k. Kcyni  +                                     +                                +                                 -
70.     Sarbinowo k. Żnina         +                                     +                                 +                                  -
71.     Sielec                             +                                   -                                  -                                  -
72.     Sipiory (Długoszyn)        +                                   ++                                ++                                -
73.     Słębowo                         +                                     -                                    -                                 - 
74.     Słonawy k. Szubina         ++                                  ?                                    -                                 -
75.     Smolno Nowe
          k. Łabiszyna                   ++                                 ?                                    -                                 - 
76.     Smuszewo
          k. Damasławka               ++                                ++                                 +                                  -
77.     Srebrna Góra (Komasin)   ++                               +                                  +                                   -
78.     Sulinowo k. Żnina            ++                                +                                  +                                  -
79.     Szaradowo                       +                                  ?                                    -                                  - 
80.     Szelejewo                         ?                                    +                                  -                                    -
81.     Szubin                              +                                   +                                  +                                  -
82.     Świątkowo                       +                                   +                                +                                   -
83.     Tonowo (z końca XIX w.) +                                   +                                +                                   +
84.     Turza k. Damasławka        +                                  +                                   -                                    -
85.     Wapno                             ++                                 ++                                -                                   -
86.     Wąsosz                            +                                  -                                   -                                    - 
87.     Werkowo (z 1880)           +                                  +                                   +                                    +
88.     Wiktorowo                      +                                    -                                    -                                    -
89.     Władysławowo
          k. Łabiszyna                   +                                   +                                  +                                  -
90.     Wolwark k. Szubina        ?                                    +                                  +                                   -
91.     Wymysłowo k. Szubina   ?                                    +                                   +                                  -
92.     Załachowo k. Łabiszyna  ++                                  ?                                    -                                   -
93.     Żerniki                            +                                    +                                    -                                -
94.     Żędowo k. Szubina           +                                    -                                    -                                - 
95.     Żnin                             +++                                ++                                   +                                +
          Razem:                          95                                 83                                   40                              9
                                             14?                                 12?                                17?
 
+ krzyżyk znaczy obecność (istnienie), potwierdzenie wiatraka
- nie ma wiatraka


Żródła do opracowania mapki i zestawienia map topograficznych
1. Mapa powiatu szubińskiego 1:100.000 z 1903 r.
2. Mapa powiatu szubińskiego 1:100.000 z ok. 1910 r.
3. Mapa powiatu żnińskiego 1:35.000 z ok. 1930 r. (opracowana przez Robińskiego i Przywarskiego nakładem Spółki Pedagogicznej Tow. AKC w Poznaniu)
4. Mapa (niemiecka) arkusz Żnin (1:25.000) z 1940 r.
5. Mapa (niemiecka) arkusz Kcynia (1:25.000) z 1940 r.
6. Mapa obszaru Pałuk (Żnin, Szubin, Kcynia) (1:50.000) z 1951 r. 
7. Mapa arkusz Żnin (1:100.000) z 1991 r. (aktualizacja 1987)
8. Mapa arkusz Wągrowiec (1:100.000) z 1991 r. (aktualizacja 1988)
9. Mapa arkusz Wyrzysk (1:100.000) z 1991 r. (aktualizacja 1988)
10. Mapa arkusz Nakło (1:100.000) z 1991 r. (aktualizacja 1988)