Zbylut I Pałuka z Panigrodza

Zbylut I Pałuka (Toporczyk) z Panigrodza k. Kcyni to jeden z najznakomitszych przedstawicieli rodu Pałuków w XII wieku, którego protoplastą był Sobiebór Sławnikowicz, brat św. Wojciecha.

     Zbylut I nosił tytuł komesa, a niektórzy uważali go nawet za księcia. Prawdopodobnie ojciec jego był także potężnym komesem - właścicielem grodów w Łeknie, Panigrodzu, Rgielsku, Pokrzywnicy, które Zbylut I po nim odziedziczył. Jego stryjem był arcybiskup gnieźnieński Jakub ze Żnina.
    Zbylut I na arenie dziejowej pojawił się pierwszy raz w roli świadka i występuje w dokumencie żony Bolesława III Krzywoustego księżnej Salomei, wystawionym dla Mogilna w 1140 r. Za namową arcybiskupa Jakuba ze Żnina w 1143 roku sprowadził do Łekna Cystersów z Altenbergu k. Kolonii. W 1145 r. świadczył na dokumencie wystawionym przez księcia Mieszka III Starego dla Trzemeszna, a w następnym roku był uczestnikiem zjazdu książąt Piastowiczów w Gnieźnie. Razem z arcybiskupem Jakubem ze Żnina jako seniorzy reprezentowali ród Pałuków i popierali młodszych synów króla Bolesława III Krzywoustego w ich walce z księciem Władysławem II Wygnańcem (senior rodu Piastów).
    W 1153 r. Zbylut I Pałuka występuje w dokumencie jako główny fundator klasztoru Cystersów w Łeknie. Ofiarował Cystersom część Panigrodza i część Łekna (rynek razem z karczmą)gdzie mieli prawo pobierać dziesięcinę. O tym, że Łekno i Panigródz nie zostały przydzielone Cystersom w całości, świadczą dokumenty z toczących się procesów między spadkobiercami Zbyluta I a klasztorem.
    Zbylut I Pałuka był pierwszym komesem który sprowadził na Pałuki osadników niemieckich. Przyczynili się oni do osuszenia bagnistych wówczas terenów, wprowadzając częściowo meliorację. Żyzna ziemia przyciągała z czasem także polskich osadników w rejon środkowych i zachodnich Pałuk.
    Badacz okolic Wągrowca w okresie międzywojennym, Piotr Paliński pisał o Zbylucie I, iż był on także fundatorem kościoła w Tarnowie Pałuckim o czym świadczyć ma zapis, że: "każdy proboszcz z tego kościoła miał obowiązek odprawiania dwóch mszy świętych w roku za Zbyluta I komesa na Panigrodzu".
    Zbylut I Pałuka wg dokumentu księcia Bolesława IV Kędzierzawego funduje kościoły pw. św. Jakuba i św. Klemensa oraz ofiarowuje na potrzeby tamtejszego klasztoru wieś Boguszyn. Czyny fundacyjne Zbyluta I Pałuki były zgodne z ówczesnymi obyczajami. Budowanie kościołów i darowizny na rzecz klasztorów miały po wieczne czasy zachować pamięć o swoich dobroczyńcach i stwarzać bazę materialną dla wykształcenia dla kościoła i państwa ludzi.
    Zbylut I Pałuka miał dwóch nieznanych z imienia synów, którzy występują w dokumencie fundacyjnym dla Cystersów w 1153 r. jako dziedzice Pokrzywnicy oraz dwóch bratanków Sławnika I Starego i Piotra I ze Słupów, którzy ofiarowali Cystersom Mokronosy.
    Ród Pałuków w XII w zaliczał się do elity intelektualnej ówczesnej Wielkopolski, a Zbylut I i Jakub ze Żnina, arcybiskup gnieźnieński byli wówczas jego seniorami.

Józef Marosz
Pałuki nr 212 (11/1996)