Kcyński uczony, który wprowadził świat w XXI wiek

Profesor Jan Czochralski był niewątpliwie postacią barwną, a zarazem tragiczną. Z różnych relacji wyłania się obraz pełen sprzeczności. Wybitny uczony, obserwator, ale i praktyk z zakresu nauk ścisłych i technicznych. A przy tym humanista o szerokich zainteresowaniach. Pisał prace naukowe i wiersze. Pomagał fabrykom i młodym artystom. Fundował stypendia w Niemczech i Polsce. Znany szeroko przed wojną i zapomniany po wojnie - pisze Paweł Tomaszewski w książeczce Jan Czochralski i jego metoda wydanej w 50. rocznicę śmierci profesora.

27 kwietnia o 11:15 na odsłonięciu pomnika Jana Czochralskiego w Kcyni obecny będzie minister nauki profesor Michał Kleiber, prezes Polskiego Towarzystwa Wzrostu Kryształów profesor Anna Pajączkowska - dusza i serce całego przedsięwzięcia, przedstawiciel Japońskiego Towarzystwa Wzrostu Kryształów profesor Tsuguo Fukuda; licznie reprezentowane będą środowiska naukowe: UMK w Toruniu, PAN z Wrocławia, przyjadą też przedstawiciele świata nauki z Ukrainy i Rosji. Na zdjęciu - pomnik już w Kcyni, ale jeszcze nie na cokole. fot. Jan Kurant

     Jan Czochralski urodził się jako ósme z kolei dziecko Franciszka i Marty z Suchomskich 23 października 1885 r. w Kcyni, która włączona była wówczas do zaboru pruskiego. Po wstępnej edukacji w kcyńskiej properandzie, szkole ćwiczeń i Seminarium Nauczycielskim - działającym w Kcyni od 1865 r. Jan Czochralski wyjechał do Berlina, celem podjęcia pracy i dalszej nauki. Studiował chemię na Politechnice w Charlottenburgu (dzisiaj dzielnica Berlina). W niemieckich laboratoriach i koncernach zdobywał doświadczenie. Do rodzinnej Kcyni przyjeżdżał wielokrotnie, gdyż tutaj mieszkała jego matka.
     W Niemczech pracował do 1928 r. - w tym okresie był twórcą wielu patentów, organizatorem i prezesem Niemieckiego Towarzystwa Metaloznawczego, honorowym członkiem Międzynarodowego Związku Badań Metaloznawczych w Londynie.
     W 1928 r. prof. Ignacy Mościcki, ówczesny Prezydent Rzeczpospolitej Polski (był w Kcyni w 1936 r. za sprawą Czochralskiego) sprowadził Profesora do kraju powierzając mu Katedrę Metalurgii i Metaloznawstwa na wydziale chemii Politechniki Warszawskiej. Następnie Jan Czochralski organizował Instytut Metalurgii i Metaloznawstwa przy politechnice. W tym okresie aktywnie uczestniczył w życiu naukowym, gospodarczym i kulturalnym kraju - współpracował z wieloma firmami oraz działał w wielu towarzystwach naukowych. W czasie II wojny światowej pracował w zakładzie badawczym na terenie politechniki, której działalność Niemcy zawiesili. Po wojnie na skutek denuncjacji związanej z domniemaną współpracą z Niemcami został aresztowany i więziony do 14 sierpnia 1945 r. Z braku dowodów winy postępowanie zostało umorzone. Pomówienia spowodowały, że Senat Politechniki nie zatwierdził jego osoby w swoich szeregach. Opuścił politechnikę i wrócił do rodzinnej Kcyni i swojej letniej rezydencji. Miał oferty wyjazdu za granicę - do USA i Austrii, ale z nich nie skorzystał. Wraz z rodziną otworzył firmę drogeryjną BION. Nie tak dawno bogaty, teraz zaczyna od nowa. Nawet najsilniejsze serce nie mogło tego wytrzymać.
     Działania Urzędu Bezpieczeństwa towarzyszą mu do ostatnich dni życia. Umarł na serce wczesnym rankiem 22 kwietnia 1953 r w II Szpitalu Klinicznym w Poznaniu. Został pochowany na starym cmentarzu w rodzinnej Kcyni.
     METODA CZOCHRALSKIEGO
     Dzisiaj nazwisko Profesora znane jest najbardziej dzięki jego odkryciu z 1916 r. czyli metodzie wyciągania monokryształów z tzw. fazy ciekłej. Pomysł ten po wielu latach wykorzystali Amerykanie G.K. Teal i J.B. Little z Bell Laboratorium do wyciągania monokryształów germanu. Amerykanie metodę tę nazwali metodą Czochralskiego. Szybko została ona zmodyfikowana i zastosowana do krzemu i innych monokryształów, związków i roztworów stałych stosowanych do dzisiaj we współczesnej mikroelektronice.
     Dzisiaj nazwisko Jana Czochralskiego znane jest na całym świecie w kręgach osób zajmujących się wzrostem kryształów i nowoczesną elektroniką. Jego nazwisko na trwale zostało zapisane w Słowniku pionierów nauki polskiej, w Encyklopedii powszechnej i doczekało się wielu opracowań, które są udziałem wielu naukowców.

3 czerwca 1990 roku na budynku przy ul. Szewskiej 24 w Kcyni, w którym urodził się profesor Jan Czochralski, odsłonięta została pamiątkowa tablica fot. Józef Marosz

     KCYŃSKO-TORUŃSKIE UROCZYSTOŚCI
     W dniach 26-27 kwietnia br. z okazji 50. rocznicy śmierci wybitnego naukowca światowej sławy prof. Jana Czochralskiego, zarówno w Kcyni rodzinnym mieście uczonego, jak i w Toruniu odbędzie się Międzynarodowe Sympozjum poświęcone twórcy współczesnej elektroniki.
     Środowiska naukowe z Warszawy, Torunia i Wrocławia wespół z grupą osób z Kcyni postanowiły uczcić pamięć prof. Jana Czochralskiego przez ufundowanie pomnika przy Szkole Podstawowej im. Jana Czochralskiego w Kcyni i zorganizowanie Międzynarodowego Sympozjum TORUŃ - KCYNIA 26-27 kwiecień 2003 r.
     Z inicjatywą zorganizowania sympozjum wyszła  prof. Anna Pajączkowska prezes Towarzystwa Wzrostu Kryształów w Warszawie. Instytut Fizyki UMK w Toruniu na czele z prof. dr Józefem Szudym i prof. dr Hanną Męczyńską przyjął obowiązki współorganizatora i gospodarza pierwszego dnia sympozjum, władze samorządowe Kcyni i Gminny Ośrodek Kultury drugiego dnia uroczystości.
     Inicjatywa ufundowania popiersia Profesora, która wyszła od byłego wiceburmistrza Daniela Olszaka, wnuczki Anny Zielińskiej, dyrektora szkoły Michała Poczobutta i nauczyciela fizyki w kcyńskim liceum Jana Kuranta.
     Gipsowy model popiersia wykonał artysta rzeźby sakralnej z Konina - Andrzej Grodzki, a odlania podjęła się spółka z o.o. Fugo-Odlew z Konina. Postument z granitu wykonał zakład kamieniarski Mariana Domżalskiego z Kcyni.
     Poczta Polska wyda okolicznościowy datownik oraz kartkę pocztową wg projektu Waldemara Szmyta i Jana Kuranta.
     Oprócz referatów głównych w Toruniu będą wystawione referaty posterowe m.in. poster Adama Seiplta i Tomasza Sutego - nauczycieli z kcyńskiego Liceum Ogólnokształcącego na temat życia i dzieła prof. Jana Czochralskiego wraz z animacją komputerową autorstwa Tomasza Sutego i uczniów liceum: Olgi Nowackiej  (prawnuczki Profesora), Michała Komasy, poster autorstwa Michała Poczobutta - dyrektora Szkoły Podstawowej im. Jana Czochralskiego w Kcyni.
     Poświęcenia pomnika dokona ks. kanonik Michał Kostecki, który będzie również celebrował mszę świętą w intencji śp. prof. Czochralskiego. Uroczystość przy grobie odbędzie się przy udziale ks. kanonika Mikołaja Szymańskiego z parafii farnej.
     Po odsłonięciu pomnika referat okolicznościowy na temat Jan Czochralski syn Ziemi Pałuckiej wygłosi w języku angielskim Magdalena Stachowiak (absolwentka kcyńskiego liceum - studentka II roku anglistyki Akademii Bydgoskiej).
     Podczas uroczystości odsłonięcia pomnika wystąpi orkiestra dęta Ochotniczej Straży Pożarnej w Kcyni pod batutą Orlina Bebenowa, a na zamku w Grocholinie wystąpi nasza kapela Pałuki.
     W I dniu Sympozjum w Toruniu oprócz 10 uczestników i referentów weźmie udział 35 osobowa grupa kcynian złożona z przedstawicieli władz samorządowych, członków rodziny, nauczycieli oraz uczniów.

6 czerwca 1998 roku na kcyńskim cmentarzu odsłonięta została płyta poświęcona pamięci uczonego fot. Józef Marosz

     POPIERSIE W PARLAMENCIE
     W liście prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Aleksandra Kwaśniewskiego z 17 lutego do prof. Anny Pajączkowskiej, czytamy: Z dużą satysfakcją przyjmuję honorowy patronat nad obchodami 50-lecia śmierci prof. Jana Czochralskiego.
     Wielokrotnie, przy każdej nadarzającej się okazji, zwracam uwagę, że powinniśmy zdecydowanie bardziej skutecznie propagować polskich uczonych i ich dokonania. Nie powinno być tak, że na ogół zna się tylko kilka nazwisk, bowiem inni zostali zapomniani przez następne pokolenia. Bywa - niestety - że osiągnięcia polskich uczonych są bardziej znane w innych krajach niż u nas.
     Tak jest w przypadku prof. Jana Czochralskiego, którego metody służące do otrzymywania monokryształów są stosowane także dziś w elektronice, w wysoko rozwiniętych technologiach, ale medale Jego imienia nadawane nie są w Polsce lecz w Japonii i we Francji.
     Mam nadzieję, że międzynarodowe sympozjum przygotowywane przez PTWK chociaż w części pozwoli usunąć milczenie jakie otacza prof. Jana Czochralskiego. Życzę tego z całego serca organizatorom i uczestnikom tych obrad. Mam też nadzieję, że tak jak sugerują naukowcy ze Strasburga popiersie prof. Jana Czochralskiego znajdzie się w godnym miejscu - w gmachu Parlamentu Europejskiego.

     PROGRAM UROCZYSTOŚCI
     26 kwietnia, Toruń
     Sympozjum na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika z udziałem znakomitości naukowych z całego świata, wykłady poświęcone pracy naukowej profesora Czochralskiego i rozwoju techniki, jaki umożliwiło odkrycie przez niego wyciągania monokryształów z tzw. fazy ciekłej zwane później metodą Czochralskiego. W sympozjum wezmą udział m.in. dr Erich Tomzig i Dr Manfred Jurisch z Niemiec, dr Ben Depuydt z Belgii, prof. Tsuguo Fukuda z Japonii oraz prof. H. Męczyńska, prof. Krzysztof Kurzydłowski (UMK), dr Andrzej Hruban (Polskie Towarzystwo Wzrostu Kryształów), prof. Marek Grinberg (Uniwersytet Gdański), dr Marek Berkowski (Polskie Towarzystwo Wzrostu Kryształów) i prof. Andrzej J. Wojtowicz (UMK).
     27 kwietnia, Kcynia
     10:00 msza święta w kościele pw. WNMP (kościół poklasztorny), o 11:00 przy grobie uczonego na starym cmentarzu w Kcyni, o 11:15 przy Szkole Podstawowej im. Jana Czochralskiego uroczystość odsłonięcia pomnika wybitnego kcynianina wraz z wystąpieniem Magdaleny Stachowiak na temat Jan Czochralski - kcynianin - syn Ziemi pałuckiej, a następnie koncert orkiestry dętej OSP Kcynia i zwiedzanie domu, w którym urodził się Jan Czochralski, przy ulicy Szewskiej i jego letniej rezydencji przy ulicy Poznańskiej. (jóm)

     Sponsorzy pomnika: Urząd Gminy i Miasta w Kcyni, Polskie Towarzystwo Wzrostu Kryształów Warszawie, Politechnika Warszawka, belgijska firma „UMICORE”, francuska firma European Marierals Socity E-MRS ze Strasburga, Starostwo Powiatowe w Nakle nad Notecią, radni Rady Miejskiej w Kcyni oraz nauczyciele, dzieci i młodzież Szkoły Podstawowej im. Jana Czochralskiego w Kcyni, Gimnazjum im. Powstańców Wielkopolskich w Kcyni i Liceum Ogólnokształcące im. Karola Libelta w Kcyni.
     Sympozjum sponsorują: Polski Komitet Badań Naukowych, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, Niemieckie Towarzystwo Wzrostu Kryształów.

Jan Kurant
Pałuki nr 583 (16/2003)