Procesy o czary na Pałukach

25 listopada 2025 r. w Miejskiej i Powiatowej Bibliotece Publicznej w Żninie z inicjatywy Żnińskiego Towarzystwa Kultury odbył się wykład historyczny Marcina Moeglicha pt. „Procesy o czary na Pałukach”.

Marcin Moeglich jest badaczem regionalnej historii i pasjonatem lokalnych dziejów. Pracuje w Muzeum Regionalnym w Wągrowcu, a swoje publikacje książkowe, jak powiedziała dyrektorka biblioteki Beata Czaczyk, poświęca często pomijanym, a niezwykle intrygującym epizodom z przeszłości. - Dzisiejszy wykład jest poświęcony procesom o czary na Pałukach, jednemu z najbardziej dramatycznych i tajemniczych zjawisk w historii naszego regionu. Pan Marcin przybliży nam realia epoki, opowie o konkretnych sprawach sądowych i przedstawi kontekst społeczny zapewne, który sprawiał, że oskarżenia o czary często mogły kończyć się tragicznie – powiedziała na wstępie dyrektorka książnicy i dodała, że tym wykładem biblioteka wspólnie ze Żnińskim Towarzystwem Kultury rozpoczyna cykl wykładów związanych z historią Polski. Będą się one odbywać raz w miesiącu od listopada 2025 do czerwca 2026. - I taki cykl z historią tle będzie też dedykowany dzieciom i młodzieży. Przed południem gościliśmy dziś pana Pawła Gołucha, który dzieciom w dwóch przedszkolach żnińskich opowiadał zabawne historie o Smoku Wawelskim. Spotkanie cieszyło się ogromnym zainteresowaniem, więc myślę, że to będzie bardzo fajny cykl przybliżający dzieciom historię Polski – dodała Beata Czaczyk.

Marek Wilgórski, prezes Żnińskiego Towarzystwa Kultury powiedział, że Marcina Moeglicha zna od 2012 roku. Zaprosił go wówczas do swojej audycji historycznej, którą prowadził w Radiu Żnin, a następnie od 2017 roku w Waszym Radiu. Pan Marcin jest też członkiem Żnińskiego Towarzystwa Kultury. – Z racji tej naszej współpracy oraz wiedzy historycznej, którą Marcin posiada, uznałem, że będzie on doskonałym prelegentem i przybliży nam historię naszego regionu – powiedział Marek Wilgórski.,

Marcin Moeglich podczas swojego wykładu skupił się głównie na procesach o czary, które były prowadzone przede wszystkim przed Sądem Miejskim Wągrowieckim. - Niestety nie mam wiedzy na temat tego, jak przebiegały te procesy w tej wschodniej części Pałuk. Myślę, że to jest temat, który należałoby uzupełnić. I i może to spotkanie będzie przyczynkiem do tego, żeby troszkę bardziej się w to zagłębić i przedstawić szerzej to zjawisko, które należy do najciemniejszych stron cywilizacji europejskiej i to nie jak się przyjmuje, że w średniowieczu, ale raczej właśnie w tym okresie późniejszym XVI-XVIII wieku, czyli nowożytnym – powiedział pan Marcin i dodał, że właśnie te procesy o czary są spychane często w mroki średniowiecza.

Zainteresowanie tą tematyką u Marcina Moeglicha wzięło się od książki Józefa Putka pt. „Mroki średniowiecza”, która trafiła w jego ręce i natknął się w niej na informację z 1956 r., że w Wągrowcu uśmiercono około 40 czarowników. - I to było pierwsze takie spotkanie z tym tematem i to już wtedy stwierdziłem, że fajnie byłoby dowiedzieć się czegoś więcej na ten temat. Ale musiało minąć jeszcze wiele lat, żeby faktycznie udało mi się ten temat bliżej rozpoznać i ostatecznie popełnić artykuł, który zamieściłem w takim naszym muzealnym wągrowieckim wydawnictwie, w Wągrowieckie Studia Muzealne – usłyszano.

Dowiedziano się, że w Archiwum Państwowym w Poznaniu zachowały są księgi miejskie, wągrowieckie, zaś w Archiwum Państwowym w Inowrocławiu żnińskie. Prelegent przeglądając w Poznaniu te księgi natrafił na tzw. czarną księgę, w której były zamieszczone i opisane sprawy kryminalne z przełomu XVII i XVIII wieku i głównie dotyczyły one procesów o czary.

- Dzięki takiej księdze możemy określić, jak przebiegał w tamtych czasach proces sądowy. To były czasy zupełnie odmienne od tych realiów, które są nam bliskie. Dla nas proces sądowy toczy się przed sądem państwowym, sądem jakimś rejonowym i to są procesy, które toczą się zazwyczaj dosyć długo, kilka miesięcy a nawet kilka lat. A w tamtych czasach, kiedy w tych miastach obowiązywało prawo magdeburskie, te procesy trwały trzy dni i przez trzy dni dochodziło do rozstrzygnięcia. I wtedy uznawano, czy ktoś jest winny, czy niewinny – usłyszano. Aby dowieść winy danej osoby, musiała się ona przyznać do popełnienia przestępstwa, które jej zarzucano. - Jeśli ktoś popełnił zabójstwo, przedstawiano tę sprawę przed sądem i on musiał się przyznać. Czasami przyznawał się od razu, bo ta sprawa była oczywista, a jeśli były jakieś wątpliwości, no to trzeba było z niego to przyznanie się do winy wymusić. W jaki sposób? Poprzez poddanie takiej osoby mękom, aby wydobyć z niej przyznanie się do winy. I w taki sposób również przesłuchiwano osoby oskarżone o czary. A więc w wyniku tortur te osoby często odpowiadały tak, jak życzyli tego sobie sędziowie. Jeśli padała sugestia, nie pytano nawet w pewnym momencie, czy dana osoba parała się czarami, tylko z kim i dlaczego właśnie w takim miejscu – powiedział prelegent i dodał, że tortury mogły trwać nawet trzy dni, a jeśli osoba torturowana nie przyznała się do winy to powinna w świetle prawa zostać uznana za niewinną. - Ale można sobie wyobrazić, nawet jeśli ktoś przetrwał te męki i nie przyznał się do winy, to czy dalsza egzystencja w tej społeczności, w której padło na tą osobę podejrzenie o czary, była możliwa? Nie bardzo. Dlatego taka osoba musiała opuścić społeczność, w której dotychczas funkcjonowała. Poza tym po przejściu tych tortur często była okaleczona i niezdolna do podjęcia jakiejś konkretnej pracy – usłyszano.

Najwięcej polowań na czarownice w okresie od XV do XVIII wieku prowadzonych było na ziemiach niemieckojęzycznych, ale bardzo silnie tym problemem dotknięte były także takie państwa jak Szwajcaria, Anglia i Europa Środkowa. Były to czasy, w których każdy rok wiązał się z jakimś zagrożeniem np. głodem i każdy mógł być oskarżony o czary np. w związku z sprowadzeniem chorób czy kierowania zjawiskami pogodowymi. - Na przykład, jeśli doszło do takiego zdarzenia, że pojawiły się w okolicy wilki i rozszarpały bydło jakiegoś gospodarza, a u tego sąsiedniego nie ruszyły krów, które też były na łące, to wówczas padało jakieś podejrzenie, oskarżenie i stwierdzano, że widocznie te czarownice przemieniły się w wilki - stwierdził Marcin Moeglich i dodał, że w większości oskarżycielami byli sąsiedzi, czyli chłopi i mieszczanie, a procesy prowadziły sądy miejskie.

Czary, opętanie, oskarżenia były wówczas na porządku dziennym, a że tematyka spotkania była ciekawa, słuchacze zadawali wiele pytań, na które prelegent wyczerpująco odpowiadał.

Barbara Filipiak