Z ręką pokoju i sprawiedliwości

Łabiszyński herb kształtował się przez kilka stuleci, a jego wizerunek ulegał kilkakrotnym zmianom. Wszystkie tajemnice z nim związane nie zostały jeszcze wyjaśnione, ale uchwalony w tym roku przez łabiszyńską Radę Miejską wizerunek jest wreszcie zgodny z miejscową tradycją historyczną, która ma też w sobie niezwykłe elementy.

     Herb miejski to reprezentacyjny i rozpoznawczy znak miasta, symbol jego samorządu, a często również pomnik wspaniałej przeszłości miejskiego ośrodka. Stanowi wizualny symbol, wyróżniający miejscowość posiadającą prawa miejskie i samorząd, służąc do jej jednoznacznej identyfikacji. Będąc elementem tradycji i historii miasta, jak również swego rodzaju zabytkiem kultury, łączy ogół mieszkańców wokół wspólnych działań, dając zarazem poczucie obywatelskiej więzi.

Najstarsza pieczęć z 1397 roku z wizerunkiem ręki wg Mariana Gumowskiego

     W podstawowej wersji herb składa się z tarczy i widniejącego na niej godła. Herb Łabiszyna zalicza się do dawnych, historycznych herbów, w których pojedyncze godło występuje na jednolitym polu tarczy. Według klasyfikacji herbów sporządzonej przez wybitnego historyka i numizmatyka prof. Mariana Gumowskiego, herb Łabiszyna mieści się w grupie herbów określonych jako inne, do których zaliczają się herby, których godła charakteryzują m.in. mieszkańców miast, wygląd okolicy czy uprawnienia władzy miejskiej.
     WEDŁUG LEGEND
     Z powstaniem łabiszyńskiego herbu związanych jest kilka legend i opowieści, które rzucają pewne światło na symbolikę znajdujących się na herbowej tarczy elementów, ulegających na przestrzeni wieków pewnym zmianom. Potwierdzają one zarazem pogląd naukowców, że herb Łabiszyna nie powstał od razu, ale kształtował się przez kilkaset lat.

Pieczątka na dokumencie z 1876 roku przedstawiająca pruskiego orła jako herb łabiszyńskich władz miejskich

     Wacław Ziółkowski, miłośnik lokalnej historii, który przez wiele lat przekonywał władze Łabiszyna do zmiany herbu ze względu na jego nieprawidłowości, przytacza legendę, która wyjaśnia, dlaczego godłem miasta jest dłoń. - Legenda mówi, że przez Łabiszyn przebiegał kiedyś szlak kupiecki i na tych terenach mieszkała rodzina, która napadała na kupców i ich okradała. Jeden z synów w tej rodzinie nie zgadzał się z działaniami swojego ojca i pewnego razu ostrzegł kupców o planowanym na nich napadzie. Kupcy pojechali okrężnymi drogami, dlatego do napadu i kradzieży nie doszło. O całym zajściu dowiedział się ojciec rodziny i za karę obciął synowi dłoń, która stała się symbolem miasta - opowiada Wacław Ziółkowski.
     Dodał jednocześnie, że za zdradę obcinano prawą dłoń, ale osoby na wyższych stanowiskach, np. książęta oślepiano. - Nie bez powodu Łabiszyn nazywano „ŁapiSynem”. Poprzedni herb degradował pozycję miasta, ponieważ nie każdy posiadał prawo miecza, a był to ogromny przywilej - podsumował niedawną dyskusję nad zmianą herbu Wacław Ziółkowski.
     Zanim doszło do ukształtowania się wizerunku herbu wyłącznie w postaci dłoni, w roku 1595 został on uzupełniony o dwie białe róże umieszczone po obu stronach prawicy. Według legendy miały one symbolizować dwie społeczności - z zamku na przedmieściu oraz ze starego grodu. Z kolei kolce róż oznaczały ich wzajemną wrogość, wynikającą z odwiecznej rywalizacji o władzę.
     W latach późniejszych róże zostały zamienione na dwie czterolistne koniczynki, które miały oddawać rolniczy charakter miasta, zamieszkiwanego przez 1.000 rolników i rzemieślników, wśród których wyróżniała się społeczność zamożnych bartników. Wizerunek herbu z koniczynkami funkcjonował jeszcze kilka miesięcy temu.

Pieczęć z połowy XVII w. z wizerunkiem dłoni i napisem mówiącym o herbie Łabiszyna

     NA PIECZĘCIACH
     Najczęściej herb miejski powstawał na wzór symboliki występującej na pieczęciach miast, które służyły do uwierzytelnienia dokumentów, dodając im powagi i autorytetu. Pieczęć to najpewniejsze źródło wiadomości o herbie. Przez wiele stuleci zastępowała bowiem podpis osób, które, mimo zajmowania wysokich stanowisk, nie posiadły umiejętności pisania. Dlatego pieczęć i herb są ze sobą nierozerwalnie związane.
     Pierwsza łabiszyńska pieczęć miejska pochodzi z okresu tuż po nadaniu praw miejskich, co miało miejsce około 1369 roku. Częściowo zachowana legenda w otoku pieczęci poczyniona gotycką majuskułą brzmi: S [igillum] Civitatis Lab [issiniensis], czyli pieczęć miejska Łabiszyna.
     Pieczęć o średnicy 27 mm znana jest z dokumentów wystawionych w 1397 i 1407 roku, a znajduje się na niej przedramię z dłonią w słup pomiędzy sześciopromiennymi rozetami lub gwiazdami. Ta druga wersja wyrażałaby symbolikę astralną, co w średniowieczu niosło z sobą informację o charakterze religijnym. Być może jednak znaczenie tych elementów jest wyłącznie kompozycyjne i miało na celu, jak stwierdza w swojej ekspertyzie prof. Krzysztof Mikulski z Instytutu Historii i Archiwistyki Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, wypełnienie pustej przestrzeni w polu pieczęci po obu stronach wąskiego, wertykalnego elementu głównego. Palce dłoni na pieczęci zostały prawdopodobnie ułożone w gest błogosławieństwa.
     Z uwagi na zły stan zachowania odcisków niewielkiego tłoka, wśród znawców przedmiotu brane są pod uwagę różne interpretacje napieczętnego znaku z XIV wieku, którym jest figura naturalna, w tym przypadku ręka ludzka.
     Po pierwsze, może to być relikwiarz. Nie ma jednak żadnych dowodów potwierdzonych źródłami historycznymi, które wskazywałyby na posiadanie przez łabiszyński kościół relikwiarza w kształcie ręki, choć nie można tego do końca wykluczyć.
     Po drugie, ręka z pieczęci Łabiszyna miałaby być Ręką Pańską (Prawica Pańska - Dextra Domini), będącą symbolem boskiej obecności i protekcji, symbolizującą przede wszystkim boskie źródło władzy panującego. Była również symbolem boskiej obecności, wszechmocy, sprawiedliwości i działania łaski Bożej. Prawica Boża była zatem symbolem sądu, gwarancji pokoju i opieki ze strony władcy. Przestrzegała też przed skutkami naruszenia jego autorytetu. Instytucja Ręki Pańskiej wygasła jednak kilkadziesiąt lat przed uzyskaniem przez Łabiszyn praw miejskich, a nastąpiło to wraz z odbudową państwa polskiego na przełomie XIII i XIV wieku. Wersja ta jest mało prawdopodobna także z innego powodu. - Związek tego symbolu z upoważnieniem władzy monarszej utrudnia uwzględnienie go w symbolice miejskiej - podkreśla prof. Mikulski. Poza tym mir książęcy obejmował tylko drogi i targi publiczne oraz miasta królewskie, a Łabiszyn znajdował się w rękach prywatnych.

Wizerunek herbu wg Mariana Gumowskiego zawarty w pracy „Pieczęcie i herby miast wielkopolskich” z 1932 roku

     Po trzecie wreszcie, i tę interpretację przyjmuje się jako najbardziej wiarygodną, ręka z pieczęci Łabiszyna to znak kompetencji przekazanych przez władzę świecką i pokoju gwarantowanego przez władzę świecką. Symbolika ta wynika ze średniowiecznych kategorii prawnych i według Mariana Gumowskiego miała symbolizować surowość i nieuchronność sądów miejskich. - Symbolicznie władza monarsza materializowała się w znaku ręki lub rękawicy. Rękawica lub wykonana z drewna czy metalu ręka zawieszona na słupie przy drodze, to średniowieczny znak miru książęcego. Zawieszona rękawica lub ręka była również symbolem zgody władcy na posiadanie przez miasto praw targowych oraz symbolem pokoju przysługującego miastu, a więc także i praw jurysdykcyjnych umożliwiających jego zapewnienie - zaznacza prof. Mikulski.
     Dużo wątpliwości w tym zakresie rozwiewa owalna pieczęć miejska Łabiszyna z XVII w. o wymiarach 43/36 mm, znana z dokumentów wystawionych w latach 1736-1752. Jej pole wypełnia owalna tarcza herbowa z otwartą prawą dłonią ludzką w ozdobnym kartuszu. Tekst legendy w otoku pieczęci brzmiał: Sigillum et Arma Civitatis Labissinensis, czyli pieczęć i herb miasta Łabiszyn, co według badaczy jest terminologią niezwykłą i rzadko spotykaną. Zastosowano tu bowiem podwójne nazewnictwo: pieczęć i herb. Pozwala to stwierdzić, że w przypadku Łabiszyna mamy do czynienia z udokumentowanymi etapami procesu heraldyzacyjnego.
     Pochodząca z XIV wieku pieczęć miejska posiadała znak napieczętny w formie nieheraldycznej, a więc taki, który nie był traktowany jako herb Łabiszyna. Prof. Mikulski podkreśla: - Nie można powiedzieć, że każdy znak z pieczęci jest herbem. Z kolei pieczęć z XVII wieku, zarówno kompozycją rysunku, jak i tekstem legendy, dowodzi, że przedstawiony na niej symbol jest herbem. W tym wieku proces heraldyzacyjny w odniesieniu do Łabiszyna został zatem z pewnością zakończony. - Kształt godła herbowego Łabiszyna wyklucza odwołanie do relikwiarza lub Ręki Pańskiej. Dłoń nie jest bowiem ułożona w charakterystycznym dla nich geście błogosławieństwa - podsumowuje prof. Mikulski.
     Z XVIII wieku zachowały się także dwie inne pieczęcie. Jedna o średnicy 27 mm z ręką wyciśniętą na dokumencie z 1795 roku z napisem Sigillum Civitatis Labissiniensis znajduje się w Archiwum Państwowym w Poznaniu. Na drugiej z kolei o średnicy 25 mm, z rokiem 1794, widnieje taki sam napis i dłoń otoczona wieńcem. Występuje ona na dokumentach z lat od 1795 do 1806 roku.

Herb Łabiszyna na zaproszeniu Miejsko-Gminnego Ośrodka Kultury z 1980 r.

     Podsumowując, przedramię znajdujące się na pieczęci miejskiej z XIV wieku wyobrażało zapewne inny przekaz niż dłoń przedstawiona na pieczęci XVII-wiecznej. Być może w pierwszym etapie tworzenia się miasta znak pieczętny utożsamiał relikwiarz, natomiast w okresie późniejszym był to już symbol praktykowanej w miastach na prawie niemieckim woli podkreślenia pełnej suwerenności w zakresie jurysdykcji, czyli prawo do karania przestępców (tzw. prawo miecza), co symbolizowała właśnie ludzka prawica. Jak pisał Marian Gumowski, była to ręka ucięta toporem.
     Tak więc w przypadku Łabiszyna ręka umieszczona pierwotnie w pieczęci, a następnie w herbie miasta symbolizowała kompetencje sądowe i handlowe oraz pokój, które były przekazane i gwarantowane miastu przez władzę świecką.
     Należy podkreślić, iż na wyobrażenie pieczęci miejskiej nie miały wpływu liczne zmiany właścicieli miasta, co świadczy o tym, iż symbol dłoni był przez nich szanowany, przechowywany i przejmowany jako wartość, głównie w sensie prawnym, ale i utrwalonej tradycji. Podkreślenie kilkusetletnich tradycji miejskich Łabiszyna w oczywisty sposób podnosiło prestiż miasta i jego właścicieli.
     POD ZABOREM
     Herb w tym kształcie przetrwał do rozbiorów. Łabiszyn został bowiem zagarnięty przez Prusy już w pierwszym zaborze w 1772 roku (pisaliśmy o tym w Pałukach).
Upadek Rzeczypospolitej po trzecim rozbiorze z 1795 roku sprawił, iż nastąpiła likwidacja wszystkich instytucji życia politycznego państwa polskiego oraz zniesiono jego symbole, także te odnoszące się do władz samorządowych, w tym miejskich.
     Władze Prus z pieczęci polskich miast usunęły dawne herby, wprowadzając w ich miejsce pruskiego orła, który był jedynym symbolem dopuszczonym do oficjalnego użytku na zagarniętych przez zaborcę ziemiach, występując na pieczęciach urzędów wszystkich szczebli administracji. Zaborca nie brał pod uwagę ustanowienia odrębnych herbów dla pozyskanych w wyniku zaborów ziem, ani dla prowincji, ani dla mniejszych jednostek administracji.
     Dotknęło to również łabiszyńskiego herbu, na którym dłoń zastąpił urzędowy herb Królestwa Prus. Przedstawiał on na srebrnym polu czarnego orła w koronie, ze złotą przepaską na skrzydłach i złotymi łapami, trzymającego w nich berło i jabłko. Na piersi orła znajdowały się inicjały FR odnoszące się do pruskiego króla (Fridericus Rex).

Wizerunek herbu Łabiszyna zawarty w pracy Mariana Gumowskiego „Herby miast polskich” z 1960 roku

     W tej sytuacji warte zaznaczenia jest, że w XIX w. pojawiła się jeszcze nowa pieczęć wielkości 33 mm z wieńcem wokół dłoni z legendą w otoku Sigillum Civitatis Labissiniensis.

     Przerwa w pruskiej symbolice herbowej nastąpiła na skutek międzynarodowych działań cesarza Francuzów Napoleona Bonaparte, który po sukcesach militarnych przeciwko polskim zaborcom utworzył w 1807 roku Księstwo Warszawskie, w którego granicach znalazł się również Łabiszyn.
     Nie oznaczało to jednak, iż do herbu Łabiszyna wróciła dłoń. Napoleon, który traktował Księstwo Warszawskie w sposób instrumentalny i podporządkowany własnym interesom polityczno-militarnym, narzucił bowiem zasadę unifikacji i centralizmu w heraldyce tego państwa. Dlatego ustalony herb był używany zarówno przez władze centralne księstwa, jak i wszystkie jednostki podziału administracyjnego kraju, w tym i miasta.

Herb Łabiszyna ustanowiony w 1990 roku

   Używania lokalnych herbów zabronił dekret rządu Księstwa z 29 kwietnia 1811 roku, co oznaczało w praktyce całkowite zdominowanie systemu heraldycznego przez symbolikę państwową.

    Ponieważ tron warszawski zajął władca królestwa saskiego Fryderyk August, oficjalnym herbem Księstwa został wizerunek herbu saskiego przedstawiający naprzemianlegle dziesięć pasów czarnych i złotych z koroną rucianą nad nimi i zieloną w skos, połączony na tarczy dwudzielnej w słup z polskim białym orłem w czerwonym polu.

     Po klęsce Napoleona i likwidacji Księstwa Warszawskiego, w 1815 r. na kongresie wiedeńskim utworzono Wielkie Księstwo Poznańskie, w którym znalazł się też Łabiszyn. Tym razem władze pruskie postanowiły nadać tej prowincji osobny herb, który przedstawiał orła pruskiego z umieszczoną na jego piersi, zwieńczoną koroną tarczą z orłem białym. Taki wizerunek herbu obowiązywał w Wielkim Księstwie Poznańskim na wszystkich szczeblach administracji, w tym i w miastach, choć ze względu na białego orła władze pruskie często lekceważyły tę odrębność, stosując wyłącznie herb Królestwa Prus.
     CZASY WSPÓŁCZESNE
     Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku w herbach wielu miast początkowo pojawiał się herb z wizerunkiem godła państwowego, czyli polskiego orła, co wynikało z ówczesnego ustawodawstwa, które wprowadzało godło państwowe na pieczęciach miast. Z czasem miasta zaczęły wracać do swoich historycznych symboli sprzed zaborów, na co pozwolił dekret z 13 grudnia 1927 roku, który dał miastom możliwość ustanowienia własnego herbu.
     Tak też zapewne uczyniły łabiszyńskie władze jeszcze w okresie międzywojennym, choć data związana z tym wydarzeniem nie jest znana. Pewne jest natomiast, że do końca lat osiemdziesiątych XX wieku w herbie Łabiszyna jako godło funkcjonowała wyłącznie ucięta przy nadgarstku otwarta prawa dłoń. Taki wizerunek herbu znajduje się m.in. na elementach łańcucha kierownika łabiszyńskiego Urzędu Stanu Cywilnego.
     Niestety, żadne ze znanych źródeł nowożytnych nie informuje nas, jakie były barwy łabiszyńskiego herbu, które obok godła stanowią najistotniejszy jego element. Kolory w herbie odtworzono na podstawie reguł heraldycznych, które wymieniają wśród tradycyjnych barw: czerwień, zieleń, czerń i błękit, będące barwami pełnymi, bez odcieni. Zasadnicze dwa metale, czyli złoto i srebro, wyrażają odpowiednio barwy żółta i biała. W godłach miejskich używa się też barw dodatkowych, a są to: cielista (naturalna), brązowa (brunatna), szara (siwa) i pomarańczowa (płomienista). Badacze zajmujący się tą problematyką przyjęli jednak zgodnie, że herb Łabiszyna miał pole błękitne, a godło srebrne. Taki wizerunek herbu był przedstawiany w najważniejszych pracach naukowych w okresie powojennym.

Herb Łabiszyna zawarty w pracy „Miasta polskie w tysiącleciu” z 1965 roku i w „Herbarzu miast polskich” z 1994 roku

     Zmiana herbu Łabiszyna nastąpiła zaraz po przemianach ustrojowych z roku 1989. Na podstawie Ustawy o samorządzie terytorialnym z 8 marca 1990 roku władze Łabiszyna postanowiły ustanowić nowy herb miasta, nawiązując do jego wizerunku z pierwotnej postaci występującej na pieczęci miejskiej z XIV w. Od tej pory herb przedstawiał w polu błękitnym prawe opancerzone przedramię, z dłonią w geście błogosławieństwa, między dwiema czterolistnymi, zielonymi koniczynami.

Aktualny herb Łabiszyna ustanowiony 28 marca 2012 roku

    Po kilkunastu latach, kiedy sprawę herbów zaczęło monitorować Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji, okazało się jednak, że herb Łabiszyna w takiej postaci jest niezgodny z zasadami heraldyki i miejscową tradycją historyczną. Potwierdziła to w 2007 roku działająca przy ministerstwie Komisja Heraldyczna, która stwierdziła, że herb nie spełnia wymogów Ustawy o odznakach i mundurach. Jednak największym błędem tego herbu był napis Łabiszyn, który był umieszczany w górnej części herbowej tarczy. - Herb poprzez nadanie godłu cech ręki zbrojnej odchodzi od jego pierwotnego znaczenia - stwierdza zastępca przewodniczącego Komisji Heraldycznej i członek Polskiego Towarzystwa Heraldycznego, dr Henryk Seroka. Z powyższymi tezami zgodził się również prof. Mikulski dodając: - Właściwym elementem tradycji znaku Łabiszyna, do którego należy odnieść się współcześnie, jest ukształtowany herb miasta, a nie najstarsza pieczęć z wyobrażeniem nieheraldycznym (przedherbowym).
     Komisja Heraldyczna wskazała, że herbem Łabiszyna powinna być prawa dłoń otwarta, która symbolizuje to, że miasto Łabiszyn posiadało kiedyś tzw. prawo miecza. Po zajęciu stanowiska przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji, gmina Łabiszyn zwróciła się do Instytutu Historii UMK w Toruniu o ustalenie wzoru prawidłowego herbu miasta. 21 października 2011 r. Komisja Heraldyczna uchwałą wyraziła pozytywną opinię w sprawie projektu herbu, flagi i pieczęci gminy Łabiszyn, w którym herbem Łabiszyna jest w polu błękitnym prawa dłoń otwarta srebrna. Na jej podstawie minister administracji i cyfryzacji przedłożony projekt zaopiniował pozytywnie pismem z dnia 9 lutego 2012 r.
     W ustawie o samorządzie terytorialnym, kompetencje do ustalania wyglądu herbu i dokonywania w nim zmian przyznano radom określonych szczebli, w tym przypadku Radzie Miejskiej Łabiszyna. Projekt nowego herbu trafił więc pod obrady na sesji 28 marca 2012 roku, podczas której radni w głosowaniu jednogłośnie zatwierdzili nowy wizerunek herbu Łabiszyna.

Bartosz Woźniak

Pałuki nr 1066 (29/2012)

Najważniejsza literatura:

M. Adamczewski, Heraldyka miast wielkopolskich do końca XVIII w., Warszawa 2000.
Herby miast polskich w okresie zaborów (1772-1918). Materiały sesji naukowej pod redakcją Stefana K. Kuczyńskiego, Włocławek 1999.
M. Gumowski, Herby miast polskich, Warszawa 1960;
M. Gumowski, Pieczęcie i herby miast wielkopolskich, Poznań 1932;
J. Matuszewski, Ręka pańska. Ze studiów nad najstarszym zwodem prawa polskiego, Przegląd Zachodni, R. 1955, t. XI, nr 3-4.
Miasta polskie w tysiącleciu, t. 1, Wrocław - Warszawa - Kraków 1965.
A. Plewako, J. Wanag, Herbarz miast polskich, Warszawa 1994.