Aspiryna nie dla dzieci

Jest w domowej apteczce, ale...
    Aspiryna nie dla dzieci                                                   
    Popularna aspiryna, tak często stosowana przy przeziębieniach czy gorączce, podawana dzieciom w leczeniu ospy wietrznej czy grypy może spowodować groźny dla życia małego pacjenta zespół Reye’a, dlatego też leków zawierających kwas acetylosalicylowy nie powinno się podawać dzieciom do 18. roku życia.     

    Kwas acetylosalicylowy, potocznie zwany aspiryną jest najczęściej stosowanym lekiem dostępnym w sprzedaży bez recepty. Popularność ta trwa od ponad 100 lat. Początkowo izolowany z materiału roślinnego, w połowie XIX wieku został zsyntetyzowany w formie krystalicznej w warunkach laboratoryjnych. Dokonali tego chemicy z paryskiej Sorbony. Praktycznie w leczeniu po raz pierwszy zastosował go w roku 1897 niemiecki chemik Felix Hoffmann i tym samym zapoczątkował rozwój przemysłu farmaceutycznego.
    Aspirynę ceniono ze względu na jej właściwości przeciwgorączkowe, przeciwzapalne i przeciwbólowe. Jej wprowadzenie do użytku zrewolucjonizowało metody terapeutyczne, oparte dotychczas na środkach naturalnych. Aspirynę chętnie stosowało się i stosuje nadal w chorobach przeziębieniowych, stanach gorączkowych różnego pochodzenia, czy w stanach zapalnych. Stała się obecna w każdej domowej apteczce. Wraz z rosnącą popularnością leku odkryto także jej działanie przeciwkrzepliwe, zapobiegające zatorom i zakrzepom. Każdy medal ma dwie strony, więc rosła też liczba działań niepożądanych aspiryny. Triumfalna kariera kwasu acetylosalicylowego trwała do lat 70. minionego stulecia, kiedy to zaobserwowano korelację między podawaniem salicylanów (potoczna nazwa kwasu acetylosalicylowego i jego pochodnych) w leczeniu infekcji grypy lub ospy wietrznej u dzieci, a występowaniem groźnego dla życia zespołu objawów, zwanego zespołem Reye’a.
    Zespół Reye’a charakteryzuje się uszkodzeniem komórek wątrobowych i zaburzeniami funkcji mózgu. Przebieg choroby jest dwufazowy, w pierwszej fazie dominują objawy choroby wirusowej: grypy lub ospy wietrznej, a w okresie względnej poprawy pojawiają się symptomy typowe dla zespołu Reye’a. Są to: gorączka, wymioty, zaburzenia świadomości aż do śpiączki włącznie, wzrost napięcia mięśniowego i drgawki. Mogą im towarzyszyć zaburzenia oddychania i rytmu serca. W badaniach laboratoryjnych w surowicy krwi obserwuje się wzrost stężenia amoniaku i enzymów wątrobowych i spadek stężenia glukozy. Szybko dochodzi do pogorszenia stanu pacjenta. Zwykle chorują dzieci w wieku 4-12 lat, ale zespół Reye’a obserwowano także zarówno wśród dzieci młodszych, jak i starszych. Wystąpienie objawów zespołu Reye’a zawsze poprzedzone było infekcją wirusową i podawaniem dziecku aspiryny lub jej pochodnych. Jak wykazały badania naukowe, dochodzi wtedy do uszkodzenia szlaków przemian metabolicznych w niedojrzałej, dziecięcej wątrobie. Zaobserwowano rodzinne występowanie choroby. Wyróżnia się kilka postaci tego zespołu, w zależności od ciężkości przebiegu. Rokowanie jest bardzo poważne a śmiertelność bardzo wysoka, sięgająca według niektórych opracowań nawet 90%. Schorzenie wymaga leczenia w warunkach szpitalnych na oddziale intensywnej opieki medycznej. Cięższe postaci choroby mogą pozostawiać trwałe uszkodzenia neurologiczne pod postacią zaburzeń zachowania lub nawet cech niedorozwoju umysłowego. Nieodwracalnie uszkodzona wątroba może wymagać transplantacji narządu. W Polsce pierwszy przypadek zespołu Reye’a opisano na początku lat 80. XX wieku.
    Obserwacja kolejnych zachorowań i ich związek z zażywaniem aspiryny i jej związków kazały zrewidować dotychczasowe wskazania do stosowania salicylanów. W przeszłości dopuszczano możliwość podawania tych leków u dzieci poniżej 12. roku życia. Na rynku dostępnych było wiele preparatów dla dzieci w formie syropów, saszetek, tabletek rozpuszczalnych czy musujących. Myślę, że większość z czytelników pamięta z dzieciństwa te leki, była nimi z pewnością leczona. W ciągu ostatnich 30 lat uległy jednakże zmianie zalecenia do ich stosowania. Aktualnie w Polsce przeciwwskazane jest podawanie kwasu acetylosalicylowego i jego pochodnych dzieciom przed ukończeniem przez nie 12 lat. Według opinii części środowiska naukowego ta granica powinna zostać podniesiona do 18. roku życia.
    W większości krajów Europy Zachodniej nie wolno podawać aspiryny dzieciom młodszym niż szesnastoletnie. Przeciwwskazane zwłaszcza jest jej podawanie w leczeniu chorób wirusowych: grypy lub ospy wietrznej. Lekami przeciwbólowymi i przeciwgorączkowymi, które można stosować u dzieci od pierwszych miesięcy życia są: paracetamol i ibuprofen. Są to leki całkowicie bezpieczne i podawanie ich w zaleconych dawkach nie powoduje groźnych działań niepożądanych.
Poza tak groźnym dla życia zespołem Reye’a, innymi ubocznymi, niekorzystnymi objawami stosowania kwasu acetylosalicylowego mogą być reakcje alergiczne pod postacią wysypek skórnych, obrzęku warg czy języka. Może dojść także do napadu duszności w przebiegu astmy oskrzelowej, tak zwanej aspirynowej. Kolejnym działaniem niepożądanym aspiryny jest jej drażniący wpływ na błonę śluzową żołądka i jelit, i w ten sposób powodowanie stanów zapalnych, a nawet krwawień z przewodu pokarmowego. Kwas acetylosalicylowy jest czynnikiem sprawczym nadżerek i owrzodzeń błony śluzowej żołądka lub dwunastnicy. Działanie przeciwkrzepliwe aspiryny może być przyczyną krwawień z nosa i innych śluzówek.
    U osób dorosłych kwas acetylosalicylowy stosowany jest szeroko w profilaktyce chorób układu krążenia, takich jak zawał mięśnia sercowego i udar mózgu. Dowiedziono, że stosowanie małych dawek (30-300 mg) aspiryny znacząco zmniejsza zachorowalność na te schorzenia, a także zmniejsza śmiertelność z ich powodu.
    Na zakończenie warto wspomnieć, że kwas acetylosalicylowy jest składnikiem wielu leków złożonych stosowanych w chorobach przeziębieniowych, dlatego zawsze warto przeczytać dołączoną do leku ulotkę i najbezpieczniej nie podawać salicylanów i preparatów, których są składnikiem dzieciom przed ukończeniem przez nie 18. roku życia.
    Bezpiecznie można stosować paracetamol lub ibuprofen przestrzegając zaleconego dawkowania, a uniknie się groźnych dla zdrowia i życia powikłań.

Dariusz Drzewiecki
pediatra i specjalista medycyny rodzinnej
Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej w Barcinie
Pałuki Wkładka Magazynowa nr 303 (29/2008)