Jak doszło do powstania miasta

Z przeszłości Żnina w średniowieczu
    Jak doszło do powstania miasta

    Na naszą prośbę profesor Polskiej Akademii Nauk z Poznania, Andrzej Wędzki, współpracujący stale ze Żnińskimi Zeszytami Historycznymi, członek naukowej Rady Konsultacyjnej tego kwartalnika, podjął się napisania trzech artykułów o średniowiecznym Żninie: "Kościoły żnińskie", "Jak doszło do powstania miasta" i "Dwór arcybiskupów gnieźnieńskich w Żninie". 

    Początki miasta w Żninie nie zostały jeszcze dokładnie wyjaśnione. Nie zachowały się bowiem najstarsze dokumenty czy księgi miejskie, a dotąd prowadzone badania wykopaliskowe objęły zbyt mały obszar, by mogły w sposób istotny rozszerzyć zasób wiadomości o najdawniejszym Żninie. Żnin bardzo wcześnie, bo już w ciągu pierwszej połowy XII w. stał się posiadłością arcybiskupów gnieźnieńskich, będąc siedzibą klucza rozległych dóbr arcybiskupich. Pomijamy tu sprawę czasu powstania i charakteru grodu żnińskiego lokalizowanego nad Wielkim Jeziorem Żnińskim, bo zdaje się on nie mieć bezpośredniego związku z powstaniem ośrodka miejskiego.
    Żnin zajął dogodne miejsce na przesmyku między Jeziorem Wielkim Żnińskim a Małym (Czaple). Najstarsza osada arcybiskupów zajęła Ostrów położony na północno-wschodnim brzegu Jeziora Żnińskiego Małego (Czaple) między rozlewiskami Gąsawki łączącej oba jeziora żnińskie. Osada ta już w XII wieku miała charakter targowy poświadczony w dokumencie z 1136 r. Śladem tego targu jest trójkątny placyk powstały przez rozwidlenie dróg z Kruszwicy, Gniezna i Gąsawy. W obrębie tego placu powstała najstarsza świątynia żnińska początkowo pod wezwanien Najświętszej Panny Marii (od r. 1512 pw. św. Floriana). Najstarszy kościół wzniesiony został zapewne jeszcze w XII w. z ciosów kamiennych w stylu romańskim. Przy placu mieścił się także dwór arcybiskupów wspomniany po raz pierwszy w r. 1233.  
    W drugiej połowie XIII w. nastąpił znaczny rozwój Żnina. Wiąże się to z lokalizacją przez arcybiskupów gnieźnieńskich Żnina na prawie niemieckim. Powstanie miasta lokacyjnego w Żninie posiada zapewne związek z przywilejem nadanym  arcybiskupom przez księcia wielkopolskiego Bolesława Pobożnego w r. 1262. Zezwalał on na lokowanie miast i wsi na prawie niemieckim w obrębie posiadłości arcybiskupich. Uważa się, że w oparciu o ten przywilej dokonano lokacji Żnina. Dokładnej daty lokacji nie zdołano ustalić. Nastąpiła ona zapewne między rokiem 1262 (datą wystawienia wspomnianego przywileju) a r. 1284. W tym bowiem roku książę wielkopolski Przemysł II zatwierdził wszystkie dotychczasowe przywileje nadane arcybiskupom przez jego poprzedników oraz nadał ówczesnemu arcybiskupowi Jakubowi Śwince prawo posługiwania się w mieście Żninie własna monetą, która miała także posiadać prawo monety obiegowej w całym państwie.  
    Fakt nazwania w tym dokumencie Żnina miastem zdaje się przemawiać za tym, że lokacja musiała nastąpić przed tą datą. Prawa mennicze czyli emitowania własnej monety były często nadawane w ówczesnej Europie i zazwyczaj instytucje kościelne: biskupstwa czy bogate opactwa z tego prawa korzystały bijąc własne monety. Nie zdołano ustalić, czy arcybiskupi uruchomili w Żninie mennicę. W każdym razie nie udało się dotąd rozpoznać monet, które możnaby przypisać arcybiskupiej mennicy. Należy tu zauważyć, że jest to okres, kiedy w obiegu znajdowały się tzw. brakteaty, monety wykonane z tak cienkiej blachy srebrnej, że mogły być bite tylko jednostronnie. Były to monety najczęściej beznapisowe, opatrzone tylko rysunkami symbolicznymi. Stąd większość brakteatów znalezionych na ziemiach polskich nie zostało dotąd oznaczonych i nie można wykluczyć, że wśród nich mogą znajdować się i monety arcybiskupie emitowane w Żninie.
    Należy tu pokrótce wyjaśnić, czym była lokacja i jakie było jej znaczenie dla rozwoju poszczególnych miast. Oznaczała ona bądź założenie nowej osady miejskiej na tzw. surowym korzeniu, a więc na terenie dotąd niezasiedlonym i sprowadzenie do niej kolonistów, również obcokrajowców, głównie wywodzących się z krajów niemieckich. Nierzadko lokacje ograniczały się jednak tylko do zreformowania przestrzennego istniejącej już osady i obdarzeniem jej mieszkańców nowymi prawami. Z lokacją bowiem łączyło się wyodrębnienie prawne mieszczan, którzy po zwolnieniu na podstawie tzw. immunitetu (specjalnego przywileju wydanego przez panującego) od sądownictwa i dotychczasowych obciążeń podatkowych związanych z tzw. prawem książęcym, mieli zagwarantowane używanie prawa niemieckiego. Potocznie określano nim ogół swobód i praw przysługujących osadnikom przeniesionym z Niemiec, gdzie prawa te zostały najwcześniej spisane. Do najważniejszych zasad prawa niemieckiego zaliczyć należy: wolność osobistą osadników, prawo do dziedzicznego posiadania gruntu i możliwości rozporządzania nim przy zachowaniu zwierzchności właściciela gruntu i pod warunkiem wywiązania się z określonych powinności. Do największego znaczenia doszło prawo magdeburskie w Magdeburgu. W miastach wielkopolskich często stosowano także prawo średzkie będące odmianą prawa magdeburskiego wytworzoną w Środzie Śląskiej. Miasta lokowane na prawie niemieckim objęte były uproszczonym i bardziej korzystnym dla jego mieszkańców systemem ekonomicznym. Byli oni bowiem zobowiązani do płacenia na rzecz właściciela miasta ściśle określonych czynszów pieniężnych, w przeciwieństwie do dotychczas stosowanych różnego typu obciążeń pobieranych głównie w naturze. Żnin był, jak wiadomo, miastem stanowiącym własność arcybiskupów gnieźnieńskich. Ustrój i organizacja władz miejskich należących zarówno do instytucji kościelnych (biskupstw, klasztorów) czy osób prywatnych wzorowane były na miastach królewskich. Jednak ich mieszkańcy byli silnie uzależnieni od właścicieli, czyli w wypadku Żnina, od przedstawicieli arcybiskupów (także wybór władz miejskich wymagał zatwierdzenia przez właściciela). Oczywiście różnego typu dochody, np. z czynszów pobieranych od mieszkańców, opłaty targowe, sądowe czerpali arcybiskupi.  
    Miasto lokacyjne w Żninie wytyczono na zachód od dotychczasowej osady położonej na Ostrowie z targiem, kościołem parafialnym i dworem arcybiskupim. Nowa jednostka osadnicza powstała w niecce terenowej na zachodnim brzegu Gąsawki. Koryto jej wytyczało wschodnią granicę miasta lokacyjnego. Od południa zamykało ją Małe Jezioro Żnińskie (Czaple), od zachodu i północy bagniste obniżenie terenu ciągnące się w kierunku Wielkiego Jeziora Żnińskiego. Ramiona Gąsawki wykorzystane zostały do urządzenia fos miejskich. Żnin otoczony był bagnistymi łąkami poprzecinanymi licznymi strumieniami, co znacznie podnosiło walory obronne miasta. Nie zdołano dotąd ustalić, czy w chwili lokacji miasta teren, na którym wytyczono miasto lokacyjne, był użytkowany przez osadnictwo. Poglądy spotykane w literaturze o istnieniu na nim grodu i osady podgrodowej nie znalazły potwierdzenia ani w przekazach źródeł pisanych, ani w dotychczasowych znaleziskach archeologicznych. Niewątpliwie teren ten był przecięty arterią komunikacyjną prowadzącą z Pomorza i Kujaw w głąb Wielkopolski.
    Miasto lokacyjne przybrało kształt owalu wydłużonego po linii północ-południe. Zarys ten narzucił warunki terenowe. Zajmowało ono obszar około 13 ha. Zapewne jego rozplanowanie w ogólnych zarysach zostało wytyczone w toku lokacji. Warunki topograficzne sprawiły, że wspomniany szlak pomorsko-kujawsko-wielkopolski przecinał miasto po przekątnej, z południowego wschodu na północny zachód. W południowej części miasta wytyczono rynek, który szlak przecinał wzdłuż północnej pierzei. Nie zdołano ustalić, czy wkrótce po lokacji przeniesiono siedzibę dworu arcybiskupiego do północnej partii miasta oraz czy otrzymało ono jakieś umocnienia obronne, np. drewniano-ziemne jak postępowano w wypadku innych miast.  
Około pół wieku po lokacji Żnin w lipcu 1331 r. został spalony przez Krzyżaków, którzy w toku najazdu na Wielkopolskę, po zniszczeniu Gniezna, zaatakowali Żnin i wsie arcybiskupów leżące wokół miasta. Wydaje się, że ostateczny kształt średniowieczne miasto uzyskało w toku odbudowy. W celu jej przyspieszenia arcybiskup gnieźnieński Jarosław Bogoria ze Skotnik w r. 1350 nadał bogato uposażone wójtostwo w Żninie nowemu wójtowi Męclowi z Żarnowa z zadaniem przeprowadzania ponownej lokacji miasta na prawie średzkim. Wynika z tego, że jego zniszczenia były tak znaczne, że wymagały przeprowadzenia ponownej organizacji miasta.  
Północną część miasta zajął dwór arcybiskupów, we wschodniej ufundowano w 1338 r. klasztor dominikanów. Ich dzieje zasługują niewątpliwie na odrębne omówienie.  
    W toku ostatecznego nadania kształtu miastu średniowiecznemu przystąpiono do tworzenia jego systemu obronnego. Najstarsza wzmianka o istnieniu murów obronnych pochodzi z r. 1443, następnie wymienione zostały w 1447 r., kiedy ocalały w czasie pożaru miasta. Z lat 1511-1512 zachował się najpełniejszy ich opis wykonany podczas wizytacji dóbr arcybiskupich. W oparciu o relacje źródeł pisanych i sondażowe badania wykopaliskowe przyjmuje się, że wznoszenie murów rozpoczęto zapewne w drugiej połowie XIV w. Początek ich budowy wiązać można z czasami rządów wielce zasłużonego arcybiskupa Jarosława Bogoria ze Skotnik (1342-1374), inicjatora wielu inwestycji w posiadłościach arcybiskupstwa, w tym rozpoczęcia realizacji monumentalnej gotyckiej katedry w Gnieźnie. Prace nad ich budową kontynuowano w stuleciu XV, a prace budowlane przy nich prowadzono także i w XVI w.
    Badania wykazały, że obwód obronny wokół miasta nigdy nie został zamknięty. Ostatecznie pojedynczy mur ceglany, wzniesiony na kamiennych fundamentach, chronił miasto jedynie od strony zachodniej i północnej. Na tym odcinku obronę miasta wzmacniał dodatkowo wał ziemny. Od strony południowej, gdzie miasto przylega do Jeziora Czaple obwarowań nie zrealizowano. Od strony wschodniej zaprzestano budowy muru po wykonaniu jedynie fragmentu fundamentów. Wzniesiono Bramę Toruńską, na której relikty natrafiono ostatnio w toku budowy kolektora. W północno-wschodniej partii obwodu Żnin osłaniał jedynie wał ziemny i parkan. Wydaje się, że prace nad realizacją tego odcinka zostały ostatecznie wstrzymane po przyłączeniu w r. 1443 do miasta lokacyjnego Ostrowa. Granice miasta zostały wówczas przesunięte w kierunku wschodnim obejmując nimi Ostrów. Dostępu do niego u wylotu szlaku kujawskiego broniła brama drewniana z przedbramiem i mostem zwodzonym na fosie. Z obliczeń wynika, że całość obwodu bronnego Żnina sięgała 1400 m, w tym mur ceglany wzniesiony był na długości 700 m w partii zachodniej, a fundamenty w części wschodniej założono na długości 300 m. Linię muru wzmacniały co najmniej dwie prostokątne baszty otwarte do wnętrza miasta (tzw. łupinowe), wysuniętymi przed lico muru. Mury miasta nie zachowały się, a czytelne ich fragmenty tkwią w ziemi. Do miasta prowadziły dwie bramy: od zachodu Poznańska (Wielka), od wschodu wspomniana Toruńska. W części południowej, na zakończeniu linii zachodniej, wznosiła się Brama Wodna, co sugeruje na niezrealizowany zamiar zamknięcia obwodu obronnego wokół miasta także od strony jeziora. Początkowo bramy mieściły się w wieżach bramnych, w okresie późniejszym znacznie rozbudowanych.  
O architekturze średniowiecznego Żnina oprócz kościołów i dworu brak bliższych danych. Jedynym ocalałym zabytkiem średniowiecznego miasta jest wieża ratuszowa, którego budowę rozpoczęto w r. 1447. Budynek ratusza uległ rozbiórce w XIX w. Obok niego mieściły się pierwotnie urządzenia handlowe: kramy i jatki. O zabudowie mieszkalnej niewiele wiadomo. Wydaje się, że przy rynku wznoszono w zabudowie zwartej budynki o szerokości 6 m i głębokości 11 m. Ustawione szczytem do pierzei rynkowych mieściły z boku wejścia prowadzące do sieni przelotowych, z których można było przechodzić do dalszych pomieszczeń. Do XIX w. przeważała zabudowa drewniana lub konstrukcje szkieletowe. Zachowane w północnej pierzei rynku murowane, sklepione kolebkowo piwnice, świadczą o wczesnym powstaniu murowanych kamienic. Nie zdołano jednak rozstrzygnąć, czy niektóre z nich pochodzą jeszcze z doby gotyku (XV lub początku XVI w.), czy już z czasów renesansu czy baroku.