Kiedy człowiek traci zdolność mówienia

Afazja
     Kiedy człowiek traci zdolność mówienia
     Istnieje pewna cecha, charakterystyczna tylko dla gatunku ludzkiego, dzięki której człowiek zdobył ogromną przewagę nad pozostałymi gatunkami zamieszkującymi nasz glob - jest nią mowa. Posługując się nią na co dzień, mając ją na wyciągnięcie ręki, nie zastanawiamy się co by się stało, jakby wyglądało nasze życie, gdybyśmy zostali jej pozbawieni. Jednak dramat ten dotyka wcale niemałą część naszej populacji, a z medycznego punktu widzenia określany jest mianem afazji.

     Literatura fachowa podaje wiele definicji afazji. Uogólniając, istotą tej choroby są całkowite lub częściowe zaburzenia w programowaniu, nadawaniu, jak również odbiorze wypowiedzi ustnych i pisemnych występujące u osób dotychczas prawidłowo posługujących się mową. Zaburzenia mowy występują na skutek uszkodzenia tych obszarów mózgu, które są z nią powiązane, a spośród przyczyn powodujących afazję wymienić można na przykład:
     * urazy czaszkowo-mózgowe (stłuczenia mózgu) spowodowane często przez wypadki komunikacyjne,
     * choroby naczyniowe mózgu (najczęstsza przyczyna afazji); zdecydowana większość ich ma charakter chorób niedokrwiennych (tzw. udary niedokrwienne o mechanizmie zakrzepowym lub zatorowym), reszta to choroby krwotoczne; stany krwotoczne, krwiaki mogą wystąpić wewnątrz tkanki mózgowej lub dotyczyć opon mózgowych,
     * guzy mózgu,
     * choroby zwyrodnieniowe, na przykład choroba Alzheimera, choroba Parkinsona, choroby demienilizacyjne - stwardnienie rozsiane,
     * neuroinfekcje, w wyniku których powstają w obrębie tkanki mózgowej procesy zapalne, skutkiem tego typu procesów są blizny mogące stać się ośrodkiem wyładowań elektrycznych w mózgu i źródłem padaczki, te patologiczne wyładowania elektryczne drażniące korę mogą doprowadzić do zaburzeń afatycznych; padaczka jest powikłaniem, które może spowodować również cofnięcie podjętej terapii o kilka etapów.
     Zaburzeniom mowy w afazji często towarzyszą niedowłady kończyn, zaburzenia emocjonalne, na przykład zobojętnienie, depresja, zmienność nastroju, zaburzenia funkcji poznawczych, przykładowo pamięci, spostrzegania, koncentracji, zakłócenia procesu myślenia. Osoby dotknięte afazją w zdecydowanej większości przypadków zdają sobie sprawę ze swej choroby i bardzo to przeżywają. Tragedię pogłębia fakt, że nie mogą podzielić się swoimi uczuciami z najbliższymi.
     Afazja daje wiele objawów, często u chorych występują one w odmiennym zestawieniu i natężeniu. Zależy to od miejsca w mózgu, w którym doszło do uszkodzenia oraz charakteru uszkodzenia.
     Istnieje wiele skomplikowanych klasyfikacji afazji. Jednak w literaturze doszukać się można i takiego uproszczonego zestawienia przedstawiającego cztery podstawowe rodzaje afazji. Są to:
     * afazja całkowita - jest to bardzo ciężka postać afazji, występuje najczęściej w pierwszym etapie choroby i przekształca się z czasem w którąś z niżej wymienionych postaci; pacjent z afazją całkowitą nie mówi, ewentualnie powtarza tzw. embol, czyli słowo pozbawione znaczenia lub inny dźwięk, poza tym nie rozumie kierowanych do niego wypowiedzi, nie potrafi adekwatnie do sytuacji zareagować mową ciała - mimiką, czy gestem,
     * afazja mieszana - mamy tu połączenie objawów typowych dla afazji czuciowej i ruchowej, pacjent ma trudności tak z rozumieniem mowy, jak i mówieniem, uszkodzenie mózgu jest tutaj rozległe; afazja mieszana jest najczęściej następnym etapem afazji całkowitej,
     * afazja ruchowa - w afazji tego typu uszkodzenia występują w lewym płacie czołowym - zaburzeniom ulega ekspresja słowna. Pacjent ma trudności z prawidłową artykulacją dźwięków mowy, słów, może mieć kłopoty z budowaniem zdań, dłuższych wypowiedzi, natomiast zachowane jest rozumienie mowy na prostym poziomie, potrafi wykonać prawidłowo nieskomplikowane polecenia, rozumie większość kierowanych do niego informacji, pytań. Kiedy zaburzenia artykulacyjne są na tyle silne, że niemożliwe jest sformułowanie przez chorego wypowiedzi słownej, wówczas często reaguje żywo gestem, mimiką, intonacją głosu. Zdarza się również, że nie potrafiąc mówić spontanicznie, może powtarzać samodzielnie lub przy pomocy terapeuty ciągi w mowie zautomatyzowanej, na przykład liczenie od 1 do 10, dni tygodnia, miesiące, pory roku,
     * afazja czuciowa - ten typ afazji wywołują uszkodzenia płata skroniowego, objawami są wówczas głównie zaburzenia rozumienia mowy. Mowa chorego bywa również zakłócona, ponieważ pacjent może tworzyć pozbawione sensu wyrazy, co wynika nie z kłopotów artykulacyjnych, a z utraty słuchowego wzorca słowa. Język, jaki wówczas tworzy, może zawierać z jednej strony wyrazy zupełnie pozbawione sensu lub zbliżone do istniejących, z drugiej mogą być obecne wyrazy czy frazy wypowiedziane całkiem poprawnie. Chory może być nadmiernie rozmowny, jednocześnie nie zdając sobie sprawy z tego, że nie jest dobrze rozumiany przez drugą osobę. Z drugiej strony objawy mogą ograniczyć się do zniesienia rozumienia dłuższych rozwiniętych wypowiedzi i tekstów.
     Rehabilitacja chorego z afazją jest procesem złożonym, angażującym specjalistów z różnych dziedzin. W zależności od potrzeby chorego i historii jego choroby mogą to być przykładowo neurolodzy, neurologopedzi, psychoterapeuci, rehabilitanci ruchowi - cały sztab fachowo przygotowanych specjalistów.
     Postępy w terapii zależą od wielu czynników. Są nimi: miejsce i wielkość uszkodzenia mózgu, ponadto indywidualne zdolności organizmu do tworzenia krążenia obocznego, ogólna kondycja fizyczna i psychiczna, w jakiej znajduje się pacjent oraz cechy człowieka sprzed choroby (biologiczne i psychiczne).
     Na efekt końcowy terapii ma znaczący wpływ również zachowanie osób z najbliższego otoczenia. Chory powinien być traktowany jak normalny członek rodziny, nie należy odsuwać go ze względu na chorobę tak bardzo utrudniającą komunikację na boczny tor. Powinien nadal, w miarę swoich możliwości, uczestniczyć w życiu rodziny. Należy stworzyć wokół niego atmosferę spokoju, życzliwości, zachowanie członków rodziny powinno być pełne cierpliwości i wyrozumiałości. Należy starać się zrozumieć, na czym polega problem pacjenta.
     Podsumowując, sukces terapii osób z afazją zależy nie tylko od wysiłków specjalistów z różnych dziedzin, ale również od tego jak układa się współpraca terapeuty z rodziną chorego, zwłaszcza że wiele ćwiczeń można przeprowadzać w domu według wcześniej uzyskanych instrukcji.

Magdalena Kozłowska
pedagog, neurologopeda
Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Żninie
Pałuki nr 906 (25/2009)