Kolka - jak pomóc dziecku

Powszechna dolegliwość wieku niemowlęcego
     Kolka - jak pomóc dziecku
     Kolka jelitowa może być spowodowana wieloma czynnikami, dlatego wymaga różnorodnego i złożonego postępowania terapeutycznego. Niezależnie od przyczyny kolki bardzo ważne jest, by rodzice zachowali spokój i nie popadali w coraz większe przerażenie na widok płaczącego dziecka. Dlatego też staramy się wytłumaczyć rodzicom naturę i przejściowy charakter dolegliwości.

     Kolka jelitowa jest jednym z bardziej dokuczliwych dla dziecka i jego rodziców objawów w okresie niemowlęcym. Dolegliwości pojawiają się między 3 dniem a 3 tygodniem życia, zazwyczaj późnym popołudniem lub wieczorem pomiędzy 18-22, utrzymują się co najmniej 3 godziny, minimum 3 dni w tygodniu i najczęściej ustępują w 3-4 miesiącu życia. Kolki niemowlęce występują u 10-40% populacji niemowląt. U 80% z nich płacz pojawia się w drugim, a u 10% w trzecim tygodniu życia. Charakteryzuje się go jako napadowy, nie dający się ukoić płacz dziecka z podkurczaniem nóżek, wzdęciem brzucha i zwiększoną ilością gazów jelitowych.
     Wczesne opisy w literaturze wiązały ten problem z nadmierną ilością gazów i trudnością w ich usunięciu. Z czasem zwrócono również uwagę na skład pokarmu i nadwrażliwość na niektóre składniki pożywienia oraz technikę karmienia. Jak dotąd nie udało się powiązać występowania kolki z jednym określonym czynnikiem etiopatogenetycznym.
     Według doc. dr. hab. Józefa Ryżko z Kliniki Gastroenterologii i Żywienia CZD w Warszawie do najczęściej wymienianych przyczyn kolki należą:
     I Fizjologiczne
     1. żywieniowe (nadwrażliwość na białko mleka krowiego i na białko sojowe)
     2. zaburzenia żołądkowo-jelitowe (nadmierna ilość gazów jelitowych wywołana nietolerancją dwucukrów, nadmierna perystaltyka jelitowa, uszkodzenie błony śluzowej jelita) 3. hormonalne 4. niedojrzałość układu nerwowego
     II Interakcje rodzice - dziecko
     1. stany lękowe matki 2. stres w rodzinie
     III Nieodpowiednie techniki karmienia
     Wśród czynników żywieniowych wyróżnia się nadwrażliwość na białka pokarmowe. Częstość występowania kolki nie zależy od tego, czy dziecko karmione jest piersią czy mieszankami mlecznymi. W związku z niedojrzałością przewodu pokarmowego duże cząsteczki niedostatecznie strawionych białek mogą przenikać przez ścianę jelita w niezmienionym stanie wywołując reakcje alergiczne. U dzieci karmionych piersią antygeny mleka krowiego (np. beta laktoglobulina), podobnie jak kofeina i ostre przyprawy, mogą przenikać do mleka matki i wywoływać niepożądane reakcje u dziecka. Objawy alergii pokarmowej mogą przebiegać z wymiotami, biegunką oraz bólami brzucha o charakterze kolkowym. Często obserwujemy zmiany skórne. Udowodniono, że u wielu niemowląt uczulonych na białko mleka krowiego występuje również uczulenie na białko soi.
     W grupie zaburzeń żołądkowo-jelitowych znajduje się nietolerancja laktozy (tzw. cukier mleczny zawarty w dużej ilości w pokarmie kobiecym) będąca wynikiem niedoboru enzymu trawiącego laktazy. Ponadto w badaniach hormonów odpowiedzialnych za perystaltykę jelit wykazano zwiększony poziom jednego z nich - motyliny, która może być częściowo odpowiedzialna za wystąpienie kolki.
     Lęki rodziców mogą wynikać z nieumiejętnej oceny potrzeb malucha. Często płacz dziecka wiązany jest z uczuciem głodu. Próby karmienia dziecka mogą w takiej sytuacji powodować dalsze jego rozdrażnienie. Zła pozycja dziecka podczas karmienia, jak również niedostateczne odbijanie się powietrza z żołądka po posiłku, mogą również być przyczyną tych problemów. Carey obserwował częste występowanie kolki u niemowląt matek, które miały stany lękowe po porodzie.
     Objawy pojawiają się w 2-3 tygodniu życia. Do tej pory dziecko rozwijało się prawidłowo. Napadowe zaczerwienienie twarzy z podkurczaniem nóżek występuje nagle, a po kilku minutach pojawia się energiczny, głośny krzyk. Potem niemowlę nagle prostuje się i sztywnieje. Brzuszek jest wzdęty, obserwuje się nadmierne ilości gazów i kruczenia w brzuchu. Często dziecko oddaje stolec z jednoczesnym wydaleniem gazów jelitowych, co niejednokrotnie daje chwilowe uspokojenie dziecka. Napady kolki najczęściej pojawiają się w 2-3-godzinnych odstępach, najczęściej późnym wieczorem. W czasie takiego ataku niemowlę jest bardzo trudno uspokoić. W czasie próby karmienia ssie łapczywie pokarm połykając wraz z nim duże ilości powietrza. Po chwilowym uspokojeniu dochodzi do kolejnego napadu kurczów żołądkowo-jelitowych z bólem brzucha i przeszywającym krzykiem. Stopień nasilenia dolegliwości brzusznych jest różny. U niektórych niemowlaków ataki mają łagodną postać, trwają po kilkanaście minut, w trakcie których pojawia się niespodziewany krzyk lub jedynie niechęć do ssania połączona z niepokojem w godzinach wczesnowieczornych. U innych objawy kolki są zdecydowanie bardziej nasilone i wydają się trwać cały dzień.
     Kolka jelitowa może być spowodowana wieloma czynnikami, dlatego wymaga różnorodnego i złożonego postępowania terapeutycznego. Niezależnie od przyczyny kolki bardzo ważne jest, by rodzice zachowali spokój i nie popadali w coraz większe przerażenie na widok płaczącego dziecka. Dlatego też staramy się wytłumaczyć rodzicom naturę i przejściowy charakter dolegliwości. Konsultacja z lekarzem prowadzącym dziecko pozwala na wykluczenie innych niż kolka przyczyn płaczu. Chociaż zwykle nie ma potrzeby wykonywania dodatkowych badań laboratoryjnych, to w niektórych przypadkach, by wykluczyć chorobę, wykonujemy badania morfologii krwi, moczu czy USG jamy brzusznej.
     U niemowląt z łagodną postacią kolki wystarczającym postępowaniem jest kołysanie ich, podnoszenie, masowanie pleców lub brzuszka, skrócenie przerw między karmieniami czy spokojna, kojąca muzyka. Dzieci bardzo niespokojne na takie zabiegi nie reagują.
     W grupie niemowląt karmionych piersią bardzo ważna jest analiza pokarmów spożywanych przez matkę. U mam dzieci z kolkami należy z diety wyeliminować kofeinę, wzdymające warzywa, ostre przyprawy, orzechy, czekoladę i pokarmy zawierające białko krowie. Wśród dzieci karmionych piersią natężenie bólów kolkowych wyraźnie zmniejsza się po zaprzestaniu spożywania mleka i przetworów mlecznych przez matkę.
     Bardzo ważnym zagadnieniem jest technika karmienia piersią, a zwłaszcza zwrócenie uwagi na dokładne opróżnienie przez dziecko jednej przed przystąpieniem do karmienia z drugiej. W pierwszej fazie karmienia wypływa tzw. mleko początkowe, niskokaloryczne, zawierające więcej białka i laktozy, natomiast w drugiej fazie wypływa tzw. mleko końcowe, bogate w tłuszcz, więc i wysokokaloryczne (1 g białka - 4 cal, 1 g tłuszczu - 11 cal). Przedwczesne przystawienie niemowlęcia do drugiej piersi (po około 10 min) pozbawia je wysokokalorycznego mleka końcowego doprowadzając do niedoboru kalorycznego. Dziecko spożywa pokarm uboższy kalorycznie, dochodzi do szybszego opróżniania żołądka, a niedostatecznie strawiona duża ilość laktozy ulega fermentacji bakteryjnej z wytworzeniem większej ilości gazów, przyspieszeniem pasażu jelitowego i bólami kolkowymi brzucha. Podawanie z piersi wyłącznie mleka początkowego może prowadzić do oznak głodu pod postacią płaczu i drażliwości, a w dalszym etapie do utraty łaknienia.
     W grupie niemowląt karmionych sztucznie mieszankami mlecznymi jako przyczynę kolki należy brać pod uwagę nietolerancję lub alergię na białka mleka krowiego. Wówczas do karmienia wprowadzamy preparaty o wysokim stopniu hydrolizy białka (które nie ma właściwie działania alergizującego). Węglowodany zawarte w tych mieszankach są dobrze tolerowane nawet przy niedoborze laktazy. Włączenie tych preparatów do diety powoduje ustąpienie lub znaczne złagodzenie objawów już w ciągu 48 godzin, nawet przy nasilonych objawach kolki jelitowej. Po zakończeniu kuracji i ustąpieniu objawów kolki wracamy do standardowego żywienia.
     Obecnie nowsze podejście w postępowaniu z płaczącymi niemowlętami zaleca troskliwe i cierpliwe zajmowanie się dzieckiem. Czynności, o których poprzednio wspominałam, jak kołysanie, zmiana pozycji z pleców na brzuszek, ciepłe okłady na brzuszek sprawiają, że dolegliwości bólowe ulegają złagodzeniu. Czasy, kiedy sugerowano pozostawienie dziecka w spokoju i niereagowanie na jego płacz, minęły bezpowrotnie. W żadnym wypadku nie wolno bić, tarmosić czy wykonywać gwałtownych ruchów dzieckiem, jak również okazywać złości przy karmieniu i przewijaniu. W tych trudnych i często stresujących dla rodziców chwilach bardzo dobry efekt przynosi pozostawienie dziecka na kilka godzin z zaufaną osobą (nianią, dziadkami). Pozwala to rodzicom na odrobinę wytchnienia i utrzymania równowagi psychicznej.
     Stosowanie leków w kolce jelitowej u niemowląt jest wciąż kontrowersyjne, ponieważ dolegliwości nie mają jednej określonej przyczyny i u większości dzieci ustępują bez względu na sposób postępowania. Są one zalecane dla przerwania ciągłego, wielogodzinnego płaczu dziecka. Przy nagromadzeniu dużej ilości gazów jelitowych do najczęściej używanych leków należą Debridat, Espumisan, Esputicon.

Maria Durczak-Hillemann
pediatra, neonatolog
Pałuckie Centrum Zdrowia w Żninie
Pałuki i Ziemia Mogileńska nr 902 (21/2009)