Kościoły Pałuk

Kościół w Gąsawie

    Kościoły Pałuk
     Jest ich 87 w regionie pałuckim. Cztery na zachodnich rubieżach należą do archidiecezji poznańskiej (w Margoninie, Szamocinie, Potulicach), pozostałe w swej ogromnej liczbie są w granicach archidiecezji gnieźnieńskiej.

     Kościoły Pałuk tak jak i wszędzie, to przede wszystkim obiekty sakralne i domy modlitwy. Niezależnie od tego, z innego punktu widzenia, stanowią szczególny element fizjograficzny pałuckich miast i wiosek, są też zabytkami kultury narodowej.

    NAJSTARSZE I NAJMŁODSZE

    Badania archeologiczne i naukowe dowiodły, że pierwsze kościoły na Pałukach zbudowano ponad 900 lat temu. Najstarsze o nich wzmianki dotyczą kościołów: w Łeknie (romańska rotunda, jedna z trzech w Wielkopolsce), w Żninie (ciosy kamienne z byłego kościoła romańskiego na gotyckich ścianach zewnętrznych żnińskiej fary), w Kcyni (już Długosz pisał, iż na wzgórzu miał stać w XI w. kościół pw. św. Idziego). Do dzisiejszych czasów nie ostał się w pierwotnym stanie żaden z nich.
    Z kościołów obecnie stojących na Pałukach pięć najstarszych zbudowano w XII-XV wieku. Prym wiedzie kościół pw. św. Mikołaja w Cerekwicy. Około 1/4 pałuckich kościołów pochodzi z XVI-XVIII w., natomiast zdecydowanie dominują młode, których wiek nie przekracza 200 lat. Obecnie do najmłodszych kościołów na Pałukach należą: kościół pw. bł. Urszuli Ledóchowskiej w Lubostroniu, kościół pw. św. Wojciecha w Wągrowcu, a w budowie jest kościół pw. Matki Boskiej Bolesnej w Paterku, kościół pw. św. Maksymiliana Kolbego w Barcinie.

    STYLOWE I BEZSTYLOWE

    Na 87 pałuckich kościołów 73 to kościoły murowane. W 51 widoczny jest określony styl architektoniczny, 22 są bezstylowe. Styl architektoniczny związany jest ściśle z wiekiem kościołów. Najstarsze kościoły na Pałukach zbudowane są w stylu gotyckim (Żnin, Żerniki, Wągrowiec, Szubin, Łekno, Kcynia, Czeszewo, Cerekwica).
    Perełką architektoniczną jest zbudowany na wzór katedry wawelskiej renesansowy kościół w Smogulcu. W stylu barokowym zbudowane są kościoły w Margoninie, Wągrowcu, Łabiszynie, Kcyni, Gołańczy, a osiem zbudowanych jest w stylu klasycystycznym.
    Bardzo liczną grupę, reprezentują XIX - wieczne świątynie, głównie poniemieckie, zbudowane z czerwonej cegły w stylu neogotyckim - 21 kościołów.
    DREWNIANE I Z MURU PRUSKIEGO
    Do połowy XIX w. głównie na wioskach Pałuk przeważały kościoły drewniane. Uległy one bądź to spaleniu, bądź zniszczeniu przez czas i zastąpiono je murowanymi.

    Do naszych czasów na Pałukach przetrwało dziesięć kościołów drewnianych i cztery z muru pruskiego. Stanowią one swoistą perełkę architektoniczną. Pochodzą z XVII-XVIII wieku. Na szczególne podkreślenie zasługuje kościół drewniany z 1639 r. pod wezwaniem św. Mikołaja w Tarnowie Pałuckim. Najcenniejsza jest oryginalna polichromia. Pozostałe mają też sporo do zaoferowania. Przestrzenne kościółki drewniane zachowały się w południowej części regionu. Ciekawe są też nieco młodsze, z muru pruskiego.

    PARAFIALNE I POMOCNICZE
    Pałuckie kościoły pełnią wielorakie funkcje. Spośród wszystkich osiemdziesięciu siedmiu, siedemdziesiąt trzy to kościoły parafialne, a pozostałe to pomocnicze. Dwa kościoły, w Zrazimiu i Łeknie - poniemieckie, są nieczynne.
    Większość parafii pałuckich (2/3) utworzono kilkaset lat temu (XII-XVI w.). Natomiast prawie 1/4 powołano w naszym wieku.
    Najmłodszą parafią na Pałukach jest wymieniona już poprzednio parafia w Lubostroniu. Największe i najmniejsze parafie regionu, i możliwości pomieszczenia wiernych przez kościoły ilustruje tabela nr 6.

    Parafie Pałuk z kolei przynależą do dwunastu dekanatów, z tego sześć w całości leży w obrębie Pałuk. Są to dekanaty: damasławski. kcyński, rogowski, szubiński. wągrowiecki, żniński. W tym miejscu warto zasygnalizować szczególna rolę Żnina, który to na przestrzeni kilkuset lat (XII-XVI w.) by! rezydencją arcybiskupów gnieźnieńskich. W XVIII w. proboszczem Żnina był biskup gnieźnieński Stefan Łubieński.
    POKLASZTORNE
    Opisując kościoły Pałuk nie można zapomnieć o świątyniach poklasztornych. W przeszłości na Pałukach było kilka zakonów: Cystersi w Łeknie 1142-1396 i w Wągrowcu 1396-1835. Dominikanie w Żninie 1338-1819, Bernardyni w Gołańczy XV-1829, Karmelici w Kcyni 1612-1834, Reformaci w Łabiszynie 1660-1818. Wszystkie zakony w pierwszej połowie XIX w. zostały rozwiązane przez władze pruskie. Z wyjątkiem Łekna i Żnina pozostały po nich obiekty poklasztorne. W Kcyni w kościele poklasztornym znajduje się jedyne na Pałukach i nieliczne w Polsce Sanktuarium Krzyża Świętego.
    Dziś wprawdzie na Pałukach nie ma zakonów męskich, ale istnieją domy zakonne żeńskie: Siostry Elżbietanki (Barcin, Janowiec, Labiszyn, Łopienno, Wągrowiec), Siostry Służebniczki Maryi (Kcynia, Szubin, Żnin, Margonin), Siostry Serafitki (Damasławek, Gołańcz, Szamocin), Siostry Wincentki lub Szarytki (Wągrowiec).
    PATRONI PAŁUCKICH KOŚCIOŁÓW
    Pałuckie kościoły, a zarazem parafie mają 31 patronów (tabela nr 7). Najczęstszym patronem, bo dla 19 kościołów jest Najświętsza Maria Panna. Świadczy to o wysokim kulcie Maryi wśród Pałuczan.
    Ze świętych, kościołom najczęściej patronują: św. Mikołaj (siedmiu kościołom) i św. Katarzyna (sześciu kościołom).