Duet twórców sztuk Franz Arnold i Ernst Bach - historia ich życia i pracy teatralnej. Sukcesy na scenie, wspólne farsy i operetki. Wpływ na teatr niemiecki w okresie Republiki Weimarskiej. Współpraca na frontowej scenie podczas I wojny światowej.

Sztuki rodowitego żninianina osiągnęły szczyt popularności w Niemczech czasów Republiki Weimarskiej, ale w okresie międzywojennym często gościły także na deskach teatrów w całej Polsce. Po dojściu do władzy Adolfa Hitlera w Niemczech, przed aresztowaniem i niechybną śmiercią Franza Arnolda uratowało wstawiennictwo przyjaciółki u ministra propagandy Josepha Goebelsa. Resztę życia spędził na przymusowej emigracji w Londynie.

Duet twórców znakomitych sztuk - żninianin Franz Arnold (z lewej) i Ernst Bach fot. archiwum rodzinne Rosemary Bach-Holzer

     Franz Arnold (właściwie Franz Arnold Hirsch) urodził się 28 kwietnia 1878 r. w Żninie - wówczas znajdującym się w granicach Prowincji Poznańskiej, utworzonej przez pruskiego zaborcę po Wiośnie Ludów w 1848 r. z ziem Wielkiego Księstwa Poznańskiego. Pochodził z zamożnej żydowskiej rodziny, miał starszego brata. Gdy był jeszcze dzieckiem, rodzice przeprowadzili się do Berlina, gdzie Franz rozpoczął naukę w gimnazjum.
     Już w młodzieńczym wieku pasjonował się czytaniem dramatów, lubił też rysować. Tak często, jak tylko mógł, zaglądał do królewskiego teatru (Konigliche Schauspielhaus) w Berlinie, gdzie poznał wielu sławnych artystów tamtych czasów. Znalazł się w gronie teatralnych entuzjastów, którzy pod wpływem przeżyć wywołanych podczas oglądania spektakli założyli szkolne kółko teatralne, wystawiając wiele klasycznych sztuk.

     Po skończonej edukacji w gimnazjum, zamiarem rodziców było wykształcenie Franza na przyszłego kupca. Dlatego niemałym zaskoczeniem była dla nich wiadomość, że syn zdecydował związać swoją przyszłość z aktorstwem, do którego zapałał miłością w latach szkolnych. Do swojej pasji i zarazem obranego kierunku drogi zawodowej przekonał rodziców, którzy zgodzili się go wysłać na lekcje do berlińskiego aktora Artura Kraussincka.
     Po ukończeniu studium teatralnego w 1897 r. wyjechał na prowincję do Eberswalde, gdzie rozpoczął karierę aktorską w teatrze. Tam zaczął odnosić pierwsze sukcesy i był angażowany do odgrywania głównych ról w spektaklach. W tamtym czasie gwiazdą teatru był Friedrich Engels, ale miejscowa prasa dość szybko okrzyknęła Arnolda jego następcą. W 1902 r. ożenił się z aktorką Josephine Girard, a rok później urodziła im się córka.
     Po latach spędzonych na prowincji w 1907 r. Franz Arnold wrócił do Berlina, gdzie dostał angaż komika w Teatrze Miejskim Friedrich-Wilhelm. W 1909 r. pojawił się na deskach berlińskiego Teatru Komedii (Berliner Lustspielhaus), w którym poznał Austriaka Ernsta Bacha. Dzielili razem garderobę, a wkrótce łącząca ich pasja teatralna przerodziła się w przyjaźń. Grywali razem na scenie w różnych przedstawieniach i wzajemnie podsuwali sobie pomysły scen do przyszłych sztuk. W 1913 r. napisali pierwszą z nich, a mianowicie Hiszpańską muchę (Die spanische Fliege). Ta farsa stała się wielkim sukcesem teatralnym; przetłumaczono ją na 25 języków, w Berlinie wystawiano ją ponad 1.000 razy, przez pół roku grano ją na Broadwayu.

     Hiszpańska Mucha należy do typu lekkich widowisk, opartych na zawikłaniu płynącem z rozmaitych „qui pro quo“.
     Na pogodnym horyzoncie życia porządnej, mieszczańskiej rodziny Klapsonów - zjawia się niepokojąca chmura. Córeczka Pola w tajemnicy przed rodzicami obiecuje swą rączkę pewnemu adwokatowi, który zacnemu papie wydaje się kandydatem nie do przyjęcia. Przytem mama Klapson już inaczej postanowiła. Mężem Poli ma być Henryk, syn prezesowej „koła moralnych matek“. * To punkt wyjścia licznych konfliktów. * Henryk zjawia się w domu Klapsonów w całkiem nieodpowiedniej chwili. Papa Klapson ma właśnie kłopoty ze swoją musztardą, z córeczką Polą i z jedną jeszcze sprawą, która go mocno niepokoi. Ta sama sprawa niepokoi także wujka, i szwagierka, i jeszcze dwóch starszych, poważnych panów, którzy mają na sumieniu jakiś „faux pas“ z czasów burzliwej młodości. A panie z „koła moralnych matek“ już są na tropie przestępców. * Wreszcie przy końcu trzeciego aktu sprawa się wyjaśnia, kojarzą się małżeństwa, łatwo jak w każdej farsie. * „Hiszpańska Mucha“ od początku do końca utrzymana jest w tonie bardzo przyzwoitym. Sytuacje świetnie pomyślane tryskają szczerym humorem nie rażąc nigdy trywialnością. Szybkie tempo akcji rozbawia widza pozwalając mu przepędzić wieczór w pogodnym, sympatycznym nastroju. [pisownia oryginalna - przyp. bw]
     Za: Teatr Polski w Katowicach 1931-1932. Program „Hiszpańska Mucha“. Farsa w 3 aktach Franc. Arnolda i Ernsta Bacha.

     Znakomicie zapowiadającą się współpracę obu aktorów przerwał w 1914 r. wybuch I wojny światowej i wezwanie na front. Franz Arnold został powołany do pruskiej armii Cesarstwa Niemieckiego, natomiast Ernst Bach do cesarsko-królewskiej armii Austro-Węgier. W całym tym dramacie, szczęściem dla nich było to, że nie stanęli po przeciwnej stronie barykady, gdyż mocarstwa te weszły w skład koalicji państw centralnych walczących z ententą.
     Mimo wojennej zawieruchy, obaj nie zarzucili zawodowych pasji, organizując frontowe teatry. Występowali w nich nie tylko w roli aktorów, ale także reżyserowali, wykonywali kostiumy i scenografie.

Dom Ernsta Bacha nad brzegiem jeziora Starnberg, gdzie istniały znakomite warunki do pisania kolejnych sztuk teatralnych. Tam przyjaciele szukali natchnienia. fot. archiwum rodzinne Rosemary Bach-Holzer

     Po zakończeniu wojny kontynuowali owocną i bogatą w sukcesy współpracę, mimo iż Franz Arnold występował w teatrach berlińskich, a Ernst Bach został dyrektorem Teatru Ludowego w Monachium. Każdego roku zjeżdżali latem do Feldafing nad Jeziorem Starnberger, gdzie w pięknych okolicznościach przyrody pracowali nad kolejnymi sztukami.
     Wspólnie napisali 17 fars i 13 operetek. Muzykę do ich operetek i wodewili tworzyli tacy kompozytorzy jak: Jan i Robert Gilbert, Hugo Hirsch czy Walter Kollo. Sztuki teatralne Arnolda i Bacha były najczęściej grywane w teatrach niemieckich w okresie istnienia Republiki Weimarskiej, czyli w latach 1919-1933. Z upływem czasu pseudonim artystyczny Franz Arnold stał się na tyle rozpoznawalny, że w 1928 roku aktor wystąpił do władz o taką właśnie zmianę nazwiska.

     Wkrótce potem, 1 listopada 1929 roku w Monachium zmarł nagle Ernst Bach. Dla Franza Arnolda oznaczało to utratę przyjaciela, ale i bliskiego partnera w pracy teatralnej.
     Był to wyjątkowo trudny dla Franza Arnolda okres w życiu osobistym. W 1930 r. poniósł kolejną stratę, kiedy zmarła jego żona Josephine Girard.

     Po śmierci przyjaciela Franz Arnold pisał sztuki samodzielnie. Nadmienić trzeba, że Franz Arnold był niezwykle krytyczny i drobiazgowy w swojej twórczości teatralnej. Wszystko musiało być dopracowane perfekcyjne.
     Wysoka jakość i popularność, jaką cieszyły się wśród publiczności sztuki pary autorskiej Arnold i Bach, sprawiły, że zainteresowali się nimi producenci filmowi. Arnold poważnie angażował się w przerabianie sztuk na scenariusze i pełnił rolę doradcy na planie, dostrzegając zapewne także szansę dla siebie w szybko rozwijającej się branży filmowej.

Lista przedstawień pary autorskiej Arnold i Bach, granych w teatrach polskich (na podstawie opracowania Dramat obcy w Polsce 1765-2002, dostępnego na stronach Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie).

     Awantura w raju farsa w 3 aktach - Weekend im Paradies premiera 22.12.1922 r. w Lustspielhaus w Berlinie (wydane w 1929 roku tłumaczenie polskie Artur Horwath)
     przedstawienia:  Teatr Miejski w Toruniu 1932, Teatr Letni w Wilnie 1932, Teatr Miejski w Bydgoszczy 1932, Teatr Letni w Łodzi 1932, Teatr Miejski w Grodnie 1933 , Teatr Rozmaitości we Lwowie 1935.

     Cnotliwy kobieciarz/Cnotliwy don Juan/Don Juan mimo woli - Der keusche Lebemann premiera 25.12.1921 r. w Munchener Volksthater (wydane w 1921 r. tłumaczenie polskie Fryderyka i Stefan Turscy)
     przedstawienia: Teatr Letni w Łodzi 1925, Teatr Miejski w Toruniu 1926, Teatr Nowy w Poznaniu 1928.

     Coś tu nie w porządku farsa - Da stimmt etwas nicht premiera 23.12.1932 r. w komedie Drezno
     przedstawienia: Teatr Miejski w Toruniu 21.11.1933.

     Fruwająca dziewica farsa w 3 aktach - Die schwebende Jungfrau premiera 30.07.1915 r. Victoria Theater Magdeburg (tłumaczenie na polski Nina Niovilla)
     przedstawienia: Teatr Letni w Warszawie 04.03.1916, gościnne występy Teatru Letniego z Warszawy - Łódź 29.06.1916.

     Hiszpańska mucha/Hiszpańska mucha, czyli Pięciu ojców/Hiszpańska mucha, czyli Syn pięciu ojców/Jan szuka ojca/Jaś szuka ojca - Die spanische Fliege premiera 28.05.1913 r. Victoria Theater Magdeburg (tłumaczenie Ludwik Śliwiński)
     przedstawienia: Teatr Rozmaitości w Warszawie 02.12.1913, Teatr im Słowackiego w Krakowie 07.02.1914, Łódź 03.1914, Teatr Polski w Poznaniu 07.03.1914, Teatr Polski w Wilnie 07.10.1914, Teatr Polski w Kijowie 17.02.1917, Teatr Miejski w Lublinie 08.04.1915, Teatr Miejski we Lwowie 29.10.1916, Gościnne występy Teatru Małego z Warszawy - Łódź 28.04.1918, Teatr Polski w Łodzi 31.12.1918, Teatr Bagatela w Krakowie 1919, Teatr Miejski w Sosnowcu 04.01.1920, Teatr Miejski Bydgoszcz 06.04.1926, Zespół objazdowy O. Otrembskiego - Płock 20.07.1926, Teatr Miejski w Częstochowie 1928, Teatr Miejski w Toruniu 15.06.1929, Teatr Miejski w Katowicach 07.01.1932, Teatr Miejski w Bielsku 03.12.1946, Teatr Zagłębia w Sosnowcu 30.11.1985.

     Hulla di Bulla farsa w 3 aktach - Hulla di Bulla premiera 21.12.1929 r. Komische Oper Berlin (tłumaczenie Zofia Koskowska)
     przedstawienia: Teatr Polski w Katowicach 27.06.1931, Teatr Polski w Poznaniu 14.11.1931, Teatr Polski w Wilnie 13.01.1932, Teatr Miejski w Łodzi 21.01.1932, Teatr Miejski w Toruniu 27.03.1932, Teatr im. Słowackiego w Krakowie 13.08.1932, Teatr Letni w Warszawie 21.10.1932, Zespół objazdowy Mieczyńskiego-Potarzyckiego - Płock 31.12.1932, Teatr Miejski w Bydgoszczy 29.07.1933.

     Hurra! - jest chłopczyk farsa w 3 aktach - Hurra - ein Junge! premiera 20.12.1926 roku Lustspielhaus Berlin (tłumaczenie Artur Horwath)
     przedstawienia:  Teatr Nowy w Poznaniu 23.01.1935, Teatr Letni w Wilnie 24.06.1935, Teatr Miejski w Bydgoszczy 17.08.1935, Teatr Miejski w Sosnowcu 18.01.1936, Teatr Popularny w Łodzi 28.02.1936, Teatr Ziemi Pomorskiej w Toruniu 09.05.1936, Teatr Żołnierza we Lwowie 26.05.1937, Teatr Miejski w Częstochowie 15.06.1938.

     Kubusiu! Pokaż się! farsa w 3 aktach - Wahre Jakob premiera 20.12.1924 r. Lustspielhaus Berlin (tłumaczenie Tadeusz Wołowski), bez wystawienia w Polsce.

     Noc poślubna farsa w 3 aktach - Die vertagte Nacht premiera 04.02.1924 Neues Operettentheater Berlin (tłumaczenie Artur Glisczyński)
     przedstawienia: Teatr Miejski w Koszalinie 03.1945.

     Pod zarządem przymusowym/Zarząd przymusowy farsa w 3 aktach Unter Geschaftsaufsicht
     premiera 20.12.1927 r. Lustspielhaus Berlin (tłumaczenie Maciej Szukiewicz)
     przedstawienia: Teatr im. Słowackiego w Krakowie 26.01.1929, Teatr Nowy w Poznaniu 25.10.1930, Teatr Letni w Wilnie 29.07.1932, Teatr Ziemi Pomorskiej w Toruń 07.12.1932, Teatr Polski w Katowicach 18.01.1933, Teatr Rozmaitości we Lwowie 10.11.1934, Teatr Miejski w Częstochowie 24.01.1935, Sosnowiec 19.05.1938.

     To lubią kobiety farsa muzyczna w 3 aktach - Frauen haben das gern (tłumaczenie Z. Drabik)
     przedstawienia: Teatr Nowy w Poznaniu 20.07.1935.

     Zgorszenie publiczne farsa w 3 aktach - Skandal w Music-Hallu (tłumaczenie Teofil Trzciński)
     przedstawienia: Teatr Nowy w Poznaniu 22.12.1933, Bydgoszcz 01.04.1934, Teatr Polski w Katowicach 24.05.1934, Teatr Letni w Łodzi 12.07.1934, Teatr Ziemi Pomorskiej w Toruniu 17.04.1934, Teatr Letni w Warszawie 08.07.1939.

     Wstydliwy hulaka
     farsa w 3 aktach
     przedstawienia: Teatr Bagatela w Krakowie 24.11.1924, Teatr Polski w Katowicach 25.06.1925.

     W starych piecach
     przedstawienia: Teatr Komedia w Warszawie 17.10.1940.

     Tancerka Rosita
     przedstawienia: Teatr Mały w Szczecinie 01.1947.

     Perła Cejlonu farsa
     przedstawienia: Teatr Nowy w Poznaniu 14.09.1931.

     Panienka z kabaretu
     przedstawienia: Gościnne występy Teatru Polskiego z Poznania - Płock 02.10.1937.

     Filip w opałach farsa w 3 aktach
     przedstawienia: Teatr Nowy w Poznaniu 12.06.1935.

     Kolejnym etapem jego artystycznej działalności było wystawianie sztuk za granicą, co niejako stało się koniecznością po zmianach politycznych w Niemczech. Miało to związek z dojściem do władzy Narodowo-Socjalistycznej Niemieckiej Partii Robotników Adolfa Hitlera, który został kanclerzem Niemiec w styczniu 1933 roku. W budowanej w oparciu o nacjonalistyczną i antysemicką ideologię hitlerowskiej III Rzeszy, Arnold i Bach stali się nagle niechcianymi pisarzami i przestano grywać ich sztuki. Wszelka twórczość dawna i obecna autorów pochodzenia żydowskiego była rugowana z budowanego przez führera państwa, którego wyznacznikiem zaczęły być prześladowania na tle rasowym w każdej dziedzinie życia.
     Wobec zaistniałej sytuacji Franz Arnold zdecydował się na poszukanie nowych możliwości pracy twórczej w Londynie. Pobyt w Anglii jednak mu się nie przysłużył, gdyż wkrótce podczas prac nad scenariuszem poważnie zachorował i postanowił wrócić do Niemiec. Mimo ostrzeżeń ze strony przyjaciół, aby tego nie robił, decyzji nie zmienił. Jak się szybko okazało, przestrogi nie były pozbawione podstaw, gdyż wraz z pojawieniem się na niemieckiej ziemi Franz Arnold został pozbawiony paszportu, gdyż władze III Rzeszy nie życzyły sobie, aby jego żydowskie sztuki były kojarzone z wytworami niemieckiej kultury.
     Jaki los by go czekał, gdyby pozostał w Niemczech, można się tylko domyślać. Udało mu się jednak wyjechać dzięki wstawiennictwu przyjaciółki, ówczesnej gwiazdy scen Käthe Dorsch. Sprawa sięgnęła najwyższych szczytów władzy III Rzeszy. Aktorka wyjednała bowiem zgodę na zwrot paszportu i emigrację Franza Arnolda u ministra propagandy i oświecenia publicznego Josepha Goebbelsa. Ostatecznie wyjechał do Wielkiej Brytanii wraz z późniejszą żoną Henriettą.

     Jego przyjaciel, wydawca George Heilbron, pomógł mu i jego żonie uzyskać pozwolenie na pobyt, a następnie pozwolenie na pracę w Anglii. Państwo Arnold zamieszkali w Londynie.
     Pierwsze lata pobytu na Wyspach były bardzo trudne pod względem zawodowym, a zatem i finansowym. Sztuki niemieckich autorów były w Wielkiej Brytanii szczególnie niepopularne, zwłaszcza że humor niemiecki nie bawił brytyjskiej publiczności, której gusta w tym temacie były zgoła odmienne. Przerabianie utworów, mimo pomocy angielskich pisarzy, było bardzo czasochłonne. Udało się przerobić 11 sztuk.
     Po wybuchu II wojny światowej Franz Arnold został internowany i przebywał w obozie na Wyspach Normandzkich. Ten czas pozwolił mu wrócić do rysowania i malowania, do czego talent ujawnił już w dzieciństwie.
     Po wojnie, w 1947 roku otrzymał brytyjskie obywatelstwo. Sztuki Arnolda i Bacha wróciły na deski teatrów. Franz Arnold odnowił stare znajomości, często wyjeżdżał do Niemiec na przedstawienia teatralne. Doradzał także przy produkcjach filmowych i w dalszym ciągu przerabiał swoje farsy na scenariusze filmowe.
     Franz Arnold zmarł 29 września 1960 roku w swoim pięknym domu w Londynie (Hampstead) i został pochowany na pobliskim cmentarzu. Przeżył 82 lata.
     Sztuki Arnolda i Bacha, które były bardzo popularne w okresie międzywojennym, grywane są po dzień dzisiejszy niemal na całym świecie, zwłaszcza w krajach niemieckojęzycznych. Z przekonaniem stwierdzał: Farsy, które piszę i w których gram, to wielka sztuka!

     Franz Arnold spędził w Żninie wczesne dzieciństwo. Czy odwiedził Polskę później, czy zaglądał do któregoś z teatrów wystawiających jego sztuki? Nie ma na to żadnych danych.
     Z pewnością jednak na polskich scenach dużą popularnością cieszyły się farsy autorstwa Arnolda i Bacha. Najbardziej znana Hiszpańska mucha była jedną z dwóch komedii przygotowanych na otwarcie Teatru Bagatela w Krakowie w 1919 roku, a jej recenzję Tadeusz Boy-Żeleński zawarł we Flircie z Melpomeną. Polskie teatry (głównie w okresie międzywojennym) ponad 60 razy wystawiały ich sztuki.

LESZEK MALAK
współpraca
BARTOSZ WOŹNIAK
Pałuki nr 1297 (51/2016)

52UFLADA