Naturalna broń żywych organizmów

Przeciwutleniacze
     Naturalna broń  żywych organizmów
     Frédéric Le Cren, autor książki Przeciwutleniacze - rewolucja w medycynie XXI wieku, wyraził opinię, że będą one głównym tematem medycyny w nadchodzących czasach. Czym są przeciwutleniacze? Czym są wolne rodniki? Jakie mają znaczenie dla naszego zdrowia?  Dlaczego powinniśmy dostarczać organizmowi przeciwutleniacze, w jakiej postaci i w jakich dawkach?

     Organizm ludzki w naturalny sposób produkuje zarówno wolne rodniki, jak i niektóre przeciwutleniacze. Zanieczyszczenie środowiska, stres, czy niedobory pokarmowe zakłócają jednak równowagę między wolnymi rodnikami a ich naturalnymi antagonistami, co prowadzi do rozlicznych chorób. Przywrócenie tej równowagi opiera się na stosunkowo prostych zasadach, wśród których czołowe miejsce zajmuje dostarczanie organizmowi naturalnych przeciwutleniaczy. Problem tkwi w tym, żeby wiedzieć, w których pokarmach znajduje się ich najwięcej.
     PODSTAWOWE DEFINICJE
     Wolne rodniki - każdy atom, cząsteczka lub jon zawierający w swojej strukturze pojedynczy, pozbawiony pary elektron - są związkami niezwykle reaktywnymi, dążącymi za wszelką cenę do pozyskania brakującego elektronu. W organizmie ludzkim biorą udział w wielu pożytecznych reakcjach, natomiast potencjalnie szkodliwy jest ich nadmiar w stosunku do przeciwutleniaczy.
     Przeciwutleniacze - nazywane również antyoksydantami, czy antyutleniaczami - to atomy, cząsteczki lub jony zdolne do oddania jednego lub kilku elektronów, a więc do reakcji redukcji. W praktyce pojęcie to odnosi się do substancji, które neutralizują wolne rodniki i tak zwane reaktywne pochodne tlenowe w komórkach żywego organizmu. Tym samym zapobiegają wywołanym przez wolne rodniki uszkodzeniom. Niektóre przeciwutleniacze są wytwarzane samodzielnie przez organizm: glutation i system związanych z nim enzymów, dysmutaza ponadtlenkowa i katalaza. Wśród przeciwutleniaczy pochodzenia pokarmowego trzeba wymienić witaminy C i E, mikroelementy, selen i cynk oraz bioflawonoidy, takie jak proantocjanidyny, beta-karoten i likopen. Inne, jak aminokwas cystyna czy koenzym Q10 pochodzą zarówno z biosyntezy własnej organizmu, zazwyczaj niewielkiej, jak i z zewnątrz.
     Reaktywne pochodne tlenowe - związki wytwarzane w przebiegu reakcji rodnikowych z udziałem tlenu, posiadające właściwości utleniaczy. Należą do nich np. wolne rodniki OHo i O2o-, ale również związki nie będące wolnymi rodnikami, jak nadtlenek wodoru (H2O2). Najbardziej toksycznym rodnikiem jest tzw. rodnik hydroksylowy (OHo). W okresie szybkiego rozwoju chorób cywilizacyjnych, takich jak nadciśnienie, choroba niedokrwienna serca, cukrzyca, choroba tętnic obwodowych, niewydolność wątroby lub nerek, nieprawidłowy sposób życia i odżywiania się daje pole do popisu wolnym rodnikom, które systematycznie wyniszczają nasz organizm.
     ANTYOKSYDANTY
     Naturalną barierę ochronną przed wolnymi rodnikami stanowią antyoksydanty. Wolne rodniki powstają w sytuacjach naruszenia równowagi metabolicznej, w tak zwanym stresie oksydacyjnym, prowadzącym do przewagi procesów utleniania, a w konsekwencji do rozwoju chorób płuc, stawów, układu sercowo-naczyniowego, cukrzycy, zaćmy oraz nowotworów. Osłabiony chorobami starszy lub wadliwie odżywiany organizm wytwarza mniej antyoksydantów, przez co słabiej broni się przed wolnymi rodnikami. Szkodliwie oddziałują liczne czynniki środowiskowe, tzn. permanentny stres, intensywne tempo życia, zanieczyszczenia powietrza spalinami, dym papierosowy, chemiczne konserwanty żywności, promieniowanie urządzeń elektrycznych. Sytuacje te sprzyjają powstawaniu wolnych rodników i w konsekwencji degradacji żywego organizmu człowieka. Dopóki wolne rodniki nie osiągną pewnej stabilności, wiążąc się z innym elektronem pozostają bardzo reaktywne, czy wręcz hiperaktywne w swoich poszukiwaniach partnera. Jednym z najbardziej znanych przykładów tej toksycznej aktywności jest zjawisko oksydacji powietrza. W stanie naturalnym, a zwłaszcza pod wpływem światła, cząsteczka tlenu charakteryzuje się znaczną niestabilnością, ponieważ posiada aż dwa pojedyncze elektrony, po jednym na każdy atom (O2), nazywa się ją dwurodnikiem. Takie pobudzone cząsteczki tlenu bardzo łatwo wchodzą w reakcję ze wszystkim, co napotkają po drodze: z owocami i warzywami naszej kuchni, albo z przedmiotami metalowymi powodując korozję. Nazywamy to zjawisko naturalną oksydacją, czy naturalnym utlenianiem, co więcej, ta sama reakcja prowadzi do powstania kolejnych wolnych rodników. I to jest właśnie najgorsza wiadomość. Produkt pierwszej reakcji oksydacji łatwo ulega następnej, z kolejną cząsteczką tlenu i wszystko zaczyna się od początku. Na tym polega istota reakcji łańcuchowej, która napędza sama siebie aż do czasu całkowitego wysuszenia owocu, czy korozji całego urządzenia metalowego przez rdzę.
     Ale jest też i dobra wiadomość: przeciwutleniacze w rodzaju witaminy C, albo jeszcze silniejszego od niej glutationu komórkowego są w stanie tę reakcję wygasić, a przynajmniej znacznie ją spowolnić. Wolne rodniki powstają i działają w różnych miejscach naszego organizmu, ale z zasady na poziomie komórkowym. Mają trzy podstawowe cele ataku - błonę komórkową, białka i aparat genetyczny, czyli DNA. Wolne rodniki mogą więc poważnie osłabić skuteczność naszego układu odpornościowego w walce z bakteriami, wirusami i wszelkimi innymi zagrożeniami zewnętrznymi i wewnętrznymi.
     Nie ulega wątpliwości, że wolne rodniki odgrywają istotną rolę w patogenezie wielu chorób o charakterze przewlekłym i degeneracyjnym, takich jak zapalenia stawów, miażdżyca tętnic i jej powikłania, choroby Parkinsona i Alzheimera, czy wreszcie nowotwory. Nowotwory zabijają i w najbliższych latach będą nadal zabijać miliony ludzi, zwłaszcza w krajach uprzemysłowionych. Istotą nowotworu jest niekontrolowany rozrost zmienionej, zmutowanej tkanki, która zachowuje się we własnym organizmie podobnie do pasożyta. Wiadomo już dzisiaj, że choroby nowotworowe mają wiele przyczyn - od predyspozycji genetycznych po różnorodne czynniki środowiskowe, takie jak działanie toksyn chemicznych, napromienienie, niektóre zakażenia wirusowe, a także złe odżywianie i nadmierny stres. W świetle wyników najnowszych badań wydaje się coraz bardziej oczywiste, że wolne rodniki odgrywają istotną rolę w inicjowaniu i rozwoju procesu nowotworowego. Ekspozycja na pewne czynniki rakotwórcze zwiększa zarówno zapadalność na raka, jak i poziom wolnych rodników w organizmie. Istnieje teoria, że główne zagrożenie chorobą nowotworową kryje się w naszym odżywianiu. Badania wskazują ponadto na wybitnie negatywny wpływ zanieczyszczenia środowiska w postaci odpadów przemysłowych, spalin pozostawianych przez samoloty i samochody, i oczywiście niezliczonych ilości środków chemicznych używanych w gospodarstwach domowych.
     Starzenie się komórek jest procesem złożonym i wynikającym z wielu przyczyn. Już w roku 1954 doktor Herman Denham wysnuł hipotezę, że starzenie się organizmu jest związane z kumulacją wolnych rodników w komórce. Późniejsze wyniki badań udowodniły, że istnieje wprost proporcjonalna zależność między poziomem wolnych rodników a nasileniem procesów starzenia się. Zatem starzenie się i śmierć są następstwem różnorodnych reakcji zachodzących między zewnętrznym a wewnętrznym środowiskiem żywego organizmu. W toku tych reakcji powstają wolne rodniki, które podtrzymują i podsycają proces starzenia się. Hipoteza robocza brzmi, że proces ten można spowolnić na dwa sposoby - albo maksymalnie zmniejszając liczbę reakcji rodnikowych, albo skracając ich łańcuch. Pierwszej metodzie służyłoby zmniejszenie spożycia pokarmów łatwo ulegających oksydacji oraz zmniejszenie ogólnej kaloryczności diety. Drugi sposób postępowania polegałby na dostarczeniu organizmowi jak największych dawek przeciwutleniaczy, aby wzmocnić jego odporność na ataki ze strony wolnych rodników. Teoria ta odnosi się szczególnie do ssaków, w tym człowieka, u których głównym źródłem reakcji rodnikowych pozostaje tlen.
     Nasz biologiczny system obrony przed wolnymi rodnikami jest dość skomplikowany. O znaczeniu tej obrony świadczy chociażby fakt, że każda jej linia składa się z dwóch uzupełniających się wzajemnie zespołów operacyjnych. Te podwójne systemy zabezpieczeń umożliwiają skuteczną ochronę naszych tkanek. Istnieją dwa główne poziomy działania przeciwutleniaczy - błona komórkowa i wnętrze komórki. Istnieją też dwa główne źródła przeciwutleniaczy. System wewnętrzny o charakterze przede wszystkim enzymatycznym, który składa się z białek, ich koenzymów mineralnych oraz produktów reakcji enzymatycznych. Do jego głównych przedstawicieli należą peroksydaza glutationowa, transferaza glutationu, reduktaza glutationu, dysmutaza ponadtlenkowa i katalaza. System zewnętrzny złożony jest z substancji pokarmowych lub pozyskiwanych w postaci suplementów witamin, soli mineralnych i mikroelementów. Oba te systemy współpracują z sobą i się uzupełniają. Jednak w razie osłabienia systemu enzymatycznego, do jakiego dochodzi w miarę starzenia się, czy wskutek chorób przewlekłych, konieczne staje się wzmocnienie jego drugiej połowy, czyli systemu zewnętrznego, na który mamy większy wpływ. Chodzi o to, aby w każdych warunkach zapewnić organizmowi ochronę przed wolnymi rodnikami. Tym bardziej, że ani ich liczba, ani siła działania nie słabną z wiekiem, a wręcz przeciwnie - zwiększają się.
     GŁÓWNE ŹRÓDŁA POKARMOWE ANTYOKSYDANTÓW
     Witamina C - główne źródła tej witaminy to brokuły, kalafior, kapusta, owoce cytrusowe, porzeczki, truskawki, papryka, natka pietruszki.
     Witamina E - główne źródła tej witaminy to zboża, nasiona słonecznika, migdały, dorsz, halibut, orzechy laskowe, oleje roślinne, kapusta włoska, szpinak, mango.
     Flawonoidy - wyróżniamy następujące odmiany flawonoidów: antocyjany, flawany, flawonony i flawonole. Głównymi źródłami antocyjanów są ciemne winogrono, czerwone wino, czarny bez, aronia, truskawki, czarne porzeczki, śliwki. Głównymi źródłami flawanów są cebula, jabłka, brokuły, oliwa, brzoskwinia, seler, wiśnie. Głównymi źródłami flawononów i flawonoli są brokuły, jarmuż, liście selera, żółta i zielona fasola, gryka, herbata, kakao.
     Antyoksydant beta-karoten - jego główne źródło to marchew.
     Luteina - jej główne źródła to szpinak, zielona sałata, brokuły, zielony groszek, żółtka jaj.
     Koenzym Q10 - jego główne źródła to sardynki, łosoś, makrela, jaja.
     Kwasy fenolowe - ich główne źródła to białe winogrona, oliwa, jabłka, maliny, wiśnie, pomidory, zboża, kapusta.
     Tak wygląda podstawowa lista antyoksydantów i ich naturalnych źródeł. Żeby zapewnić organizmowi jak najlepszą ochronę i skutecznie neutralizować wolne rodniki oblicza się, że w codziennej diecie powinno znajdować się 0,7 do 0,8  kg świeżych owoców i warzyw - najważniejszych dla człowieka antyutleniaczy (antyoksydantów). Przetwarzanie warzyw i owoców zwykle pozbawia je właściwości antyoksydacyjnych, należy więc je spożywać na surowo, a jeśli gotować - to krótko. Najtrwalszy pod tym względem jest beta-karoten - marchew, pomidory, czerwona papryka - nie szkodzą mu nawet wysokie temperatury podczas obróbki, ale to tylko wyjątek. Pozostałe naturalne antyoksydanty charakteryzują się małą odpornością, dlatego procesy przetwórcze powodują znaczne straty naturalnych przeciwutleniaczy. Witamina C bardzo łatwo ulega utlenianiu. Produkty spożywcze, które ją zawierają nie powinny być poddawane obróbce termicznej. Witaminę E utracimy podając produkty, które ją zawierają smażeniu lub mrożeniu. Najmniej przetwarzać powinniśmy produkty bogate w luteinę oraz koenzym Q10.
     Przeciwutleniaczami są nie tylko witaminy, ale niektóre minerały - zwłaszcza cynk i selen. Właściwości takie wydaje się posiadać również magnez. Bardzo atrakcyjnym produktem zawierającym aminokwasy służące do biosyntezu glutationu są białka serwatki. Obróbka mechaniczna tej substancji w znacznym stopniu obniża jej pozytywne wartości. Niektóre rośliny i zioła stanowią znakomite źródło antyutleniaczy. Należą do nich: czosnek, soja, zielona herbata, przyprawa curry, miłorząb dwuklapowy, ostropest plamisty.
     W kontekście przytoczonych danych, racjonalne stosowanie przeciwutleniaczy (antyoksydantów) jest działaniem mającym na celu przywrócenie wewnętrznej równowagi między utleniaczami i antyutleniaczami, co z całą pewnością zapobiega wielu chorobom nękającym człowieka.

lek. med. Andrzej Stempniewski
internista,
specjalista dermatolog
NZOZ „Epoka” Żnin
Pałuki nr 912 (31/2009)