Ochrona przed chorobami zakaźnymi

Barierą może być wysoka cena szczepień zalecanych
     Ochrona przed chorobami zakaźnymi
     Jest sprawą bezsporną, że szczepienie może wywołać pewne objawy niepożądane, jak obrzęk, bolesność w miejscu podania czy gorączka. Między bajki jednak włóżmy opowieści o szczepieniu przeciwko WZW typu B jako przyczynie stwardnienia rozsianego lub autyzmie spowodowanym podaniem szczepionki przeciwko odrze, śwince i różyczce.

     Pod koniec XVIII wieku brytyjski uczony Edward Jenner zaobserwował, że osoby, które chorowały na ospę krowią, nie chorują później na śmiertelną chorobę - ospę prawdziwą. Ta obserwacja skłoniła go do przeprowadzenia pierwszych w historii ludzkości szczepień przeciwko chorobie zakaźnej. Materiał zakaźny ospy krowiej podawał zdrowym ludziom, którzy dzięki temu unikali zachorowania na ospę prawdziwą. To był początek wakcynologii, czyli nauki o szczepieniach oraz początek końca ospy dziesiątkującej ludność Europy.
     Po upływie ponad dwóch stuleci wakcynologia jest prężną dziedziną nauk medycznych. Na całym świecie wyspecjalizowane placówki prowadzą badania w poszukiwaniu nowych szczepionek, udoskonalaniu już istniejących, zwalczaniu istotnych i nowych zagrożeń epidemiologicznych. Koszt tych badań szacowany jest na setki milionów dolarów. Efektem tychże prac jest wprowadzanie do użytku nowych, bezpieczniejszych szczepionek oraz szczepionek zapobiegających schorzeniom zakaźnym stanowiącym zagrożenie dla zdrowia i życia ludzi.
     Wszystkie cywilizowane państwa opracowują i wdrażają programy szczepień ochronnych. Różnią się one w zależności od skali zagrożenia epidemiologicznego i statusu ekonomicznego danego kraju. W Polsce również obowiązuje corocznie aktualizowany program. Zawiera on przede wszystkim harmonogram szczepień obowiązkowych dzieci i młodzieży, a także szczepienia osób narażonych w sposób szczególny na zakażenie oraz szczepienia zalecane. Kalendarz szczepień obowiązkowych określa, w jakim wieku należy wykonać szczepienie przeciwko określonym chorobom, jaki odstęp zachować między szczepieniami, czasem też jakiej użyć szczepionki. Opisane w nim szczepienia są bezpłatne, a ich wykonanie jest obowiązkowe. Obowiązek szczepienia spoczywa na placówkach służby zdrowia przeprowadzających szczepienia ochronne, które o ich konieczności informują pacjentów lub ich opiekunów. Do szczepień obowiązkowych w Polsce zalicza się szczepienia przeciwko: gruźlicy, wirusowemu zapaleniu wątroby typu B, błonicy, tężcowi, krztuścowi, zakażeniom wywołanym przez bakterię Haemophilus influenzae typu b, poliomyelitis (choroba Heine-Medina), odrze, śwince i różyczce. Szczepienia osób narażonych w sposób szczególny na zakażenie obejmują szczepienia przeciwko: WZW typu B dla pracowników służby zdrowia, osób z otoczenia chorych na WZW typu B; błonicy ze wskazań indywidualnych lub ze styczności z chorymi na błonicę; durowi brzusznemu, wściekliźnie i tężcowi ze wskazań indywidualnych. Te szczepienia także są dla pacjentów bezpłatne. Osobną sprawą są tak zwane szczepienia zalecane, zawarte w kalendarzu szczepień. Nie są one refundowane i koszt ich w 100% ponosi osoba szczepiona lub jej opiekun. Ogromny w ostatnich latach postęp wakcynologii spowodował pojawienie się na rynku szczepionek zapobiegających ważnym epidemiologicznie schorzeniom. Do tych szczepionek zaliczyć można zapobiegające infekcjom wywołanym przez pneumokoki, meningokoki, rotawirusy, wirusy kleszczowego zapalenia mózgu, wirus ospy wietrznej czy wirus brodawczaka. Szczepionki przeciwko pneumokokom stosuje się u dzieci w celu zapobiegania infekcjom dróg oddechowych, ucha środkowego, a także zapaleniu opon mózgowo-rdzeniowych czy posocznicy, zwanej potocznie sepsą. Szczepienia zapobiegające meningokokowemu zapaleniu opon mózgowo-rdzeniowych i meningokokowej posocznicy skierowane są do dzieci i młodzieży. Szczepionkami na rotawirusy szczepi się niemowlęta celem uniknięcia biegunki rotawirusowej. Natomiast szczepionka przeciwko wirusowi brodawczaka zapobiega wystąpieniu raka szyjki macicy, adresowana jest do dziewcząt i młodych kobiet.
     Wspólną cechą tych nowoczesnych preparatów jest wysoka cena, co niewątpliwie stanowi barierę przed umieszczeniem ich na liście szczepień obowiązkowych w Polsce (w większości krajów europejskich szczepienia przeciwko pneumokokom oraz meningokokom wchodzą w skład szczepień obowiązkowych i są bezpłatne). Pomimo stwierdzonej w badaniach skuteczności i bezpieczeństwa stosowania koszt szczepienia w całości ponosi pacjent. A jest to koszt niebagatelny, mogący przekraczać 1.000 zł. Podobnie wygląda sytuacja z nowoczesnymi szczepionkami skojarzonymi, zawierającymi antygeny zapobiegające kilku chorobom. One także nie są refundowane, pomimo ich większego bezpieczeństwa stosowania niż preparatów podawanych bezpłatnie.
     W ostatnich latach nasila się zjawisko unikania szczepień, także tych obowiązkowych. Problem w Polsce dotyczy przede wszystkim dużych aglomeracji miejskich. Niektórzy rodzice ulegają opiniom pseudonaukowców o rzekomych ubocznych efektach podawania szczepionek. Jest sprawą bezsporną, że szczepienie może wywołać pewne objawy niepożądane, jak obrzęk, bolesność w miejscu podania czy gorączka. Między bajki jednak włóżmy opowieści o szczepieniu przeciwko WZW typu B jako przyczynie stwardnienia rozsianego lub autyzmie spowodowanym podaniem szczepionki przeciwko odrze, śwince i różyczce. Zawarte w szczepionkach związki rtęci hamujące rozwój bakterii występują w tak śladowych ilościach, że nie mają żadnego znaczenia dla organizmu nawet najmniejszego pacjenta. Preparaty stosowane w programie szczepień obowiązkowych są bezpieczne, wielokrotnie przebadane i skutecznie zapobiegają schorzeniom, przeciwko którym się je stosuje. Analogicznie, szczepionki z grupy zalecanych są wysokiej jakości, nowoczesnymi, bezpiecznymi preparatami o skuteczności dowiedzionej w toku wieloletnich badań poprzedzających wprowadzenie ich na rynek.
     Uporczywe unikanie szczepień obowiązkowych może skutkować nałożeniem grzywny przez służby sanitarno-epidemiologiczne.
     Trudniejszy problem to decyzja o zaszczepieniu dziecka przeciwko meningokokom, pneumokokom lub ospie wietrznej. Niejednokrotnie bariera finansowa uniemożliwia podjęcie tej decyzji. Kiedy jednak nie stanowi ona problemu, należy zgłosić się do lekarza rodzinnego lub pediatry, a on doradzi, jakie szczepienie lub jaką szczepionkę wybrać. Pamiętajmy, że szczepienia przeciw chorobom zakaźnym są rodzajem polisy ubezpieczeniowej, i o przysłowiu: „Mądry Polak po szkodzie”.

Dariusz Drzewiecki
specjalista medycyny rodzinnej i pediatra
Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej w Barcinie
Pałuki nr 896 (15/2009)