Rogowska synagoga rozebrana w 1936 r. Od teraz upamiętnia ją tablica z gwiazdą Dawida

To Gminna Biblioteka Publiczna w Rogowie wyszła z inicjatywą upamiętnienia historii Żydów, którzy zamieszkiwali tę część powiatu żnińskiego. Miejscem ich zgromadzeń była synagoga, mieszcząca się przy obecnej ulicy Kościuszki. Przestała istnieć w 1936 r., a z fragmentów jej rozbiórki powstał dom mieszkalny, który stoi tam do dzisiaj. Tuż obok niego honorowe miejsce zajął kamień z pamiątkową tablicą i oryginalną gwiazdą Dawida, pochodzącą z dawnej bożnicy.

Posiłkując się fragmentem VIII tomu Przeglądu Archiwalno-Historycznego Marka Szczepaniaka z Archiwum Państwowego w Poznaniu (Oddział w Gnieźnie), przenieśmy się do roku 1933. W ówczesnym Rogowie mieszkała tylko jedna żydowska rodzina. Mienie byłej gminy wyznaniowej przekazali jej przedstawiciel Adolf Ryczywoller i zastępca burmistrza Rogowa Stefan Lisiecki. Zarząd gminy gnieźnieńskiej reprezentowali Alje Lipnowski i Leon Tocus. W skład majątku nieruchomego wchodziły: synagoga wraz z placem przy ul Kościuszki 3, kirkut z budynkiem i sąsiadująca z nimi niezabudowana parcela o powierzchni 13 arów 30 m2 oraz niezabudowana parcela przy Rynku 6/7 o powierzchni 10 arów 30 m2. Majątek ruchomy składający się z ławek, pulpitów, lichtarzy oraz dwóch kandelabrów został określony jako znajdujący się „w stanie zniszczonym bez wartości”. Wartość nieruchomości wyceniono na łączną sumę 10.600 zł, z czego synagogę z placem i cmentarz z budynkiem po 5.000 zł. 26 grudnia 1933 r. zarząd gminy wyznaniowej podjął decyzję o zbyciu miejscowej bóżnicy na zasadzie sprzedaży z wolnej ręki. Ze względu na nikłą liczbę wyznawców budynek był od wielu lat nieużywany i „zupełnie zaniedbany”. Gmina wyznaniowa nie posiadała środków na rozbiórkę synagogi. Przeróbka obiektu na cele inne niż religijne przy zachowaniu dotychczasowej konstrukcji była niemożliwa. Wartość materialną obiektu szacowano z dużym marginesem na kwotę od 3.000 do 5.000 zł. Urząd Wojewódzki Poznański w kwietniu 1935 r. wezwał Zarząd Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Gnieźnie do przedstawienia ewentualnych reflektantów na kupno budynku z podaniem celu, na jaki chcą przeznaczyć dotychczasową bóżnic. We wrześniu tegoż roku gmina zwróciła się do Urzędu Wojewódzkiego o zgodę na rozbiórkę obiektu ze względu na brak reflektantów na jego zakup .Władze wojewódzkie zaakceptowały zamiar w maju 1936 r. Synagoga wraz z placem została sprzedana 29 października 1936 r. za cenę 1.800 zł. Z materiałów po rozebranej synagodze został wybudowany dom mieszkalny, który stoi do dziś w Rogowie. Ławki będące na wyposażeniu bóżnicy, choć wcześniej określane jako „bez wartości”, w 1936 r. zostały przewiezione do Gniezna - pisał Marek Szczepaniak. 

Rogowska synagoga fot. Justyna Kulpińska

28 września 2023 roku dokonano uroczystego odsłonięcia pamiątkowej tablicy, która na zawsze przypominać będzie o historii tego miejsca. Gmina Biblioteka Publiczna w Rogowie uzyskała grant na jej sfinansowanie w ramach projektu Synagoga, ogłoszonego przez Stowarzyszenie Żydowski Instytut Historyczny w Polsce. Wydarzenie rozpoczął nastrojowy koncert skrzypcowy muzyki klezmerskiej w wykonaniu Sary Powagi oraz Reginy Borkowskiej-Kędzierskiej. Po powitaniu zaproszonych gości przez kierowniczkę książnicy Alinę Rogową, głos zabrał włodarz gminy Tomasz Michalczak. - Jestem głęboko przekonany, że wielowiekowa obecność ludności żydowskiej na terenie Rogowa oraz fakt, iż to właśnie w tym miejscu znajdowało się niegdyś miejsce modlitwy i spotkań Żydów, zasługuje na pamięć i uznanie - podkreślił, dodając, że kamień z pamiątkową tablicą będzie również symbolem mądrego dialogu i przywracania pamięci historycznej o rogowskim narodzie żydowskim.

W wydarzeniu uczestniczyli Aleksander Imas, Krystyna Młodzikowska oraz Roman Myksak - członkowie zarządu Gminy Żydowskiej w Poznaniu fot. Justyna Kulpińska

Następnie wspólnie z Aleksandrem Imas (członkiem zarządu Gminy Żydowskiej w Poznaniu) Tomasz Michalczak dokonał symbolicznego odsłonięcia tablicy. Złożono przed nią wiązankę kwiatów oraz zapalono znicze. Krótki rys historyczny, dotyczący ludności żydowskiej w Rogowie przedstawił natomiast Adam Tyzler - nauczyciel miejscowej SP. 

Uroczystego odsłonięcia tablicy dokonali: wójt Tomasz Michalczak oraz Aleksander Imas fot. Justyna Kulpińska

W imieniu poznańskiej Gminy Żydowskiej Roman Myksak (jej członek) podziękował władzom gminy oraz kierowniczce biblioteki za zaangażowanie, trud i chęć upamiętnienia obywateli tej narodowości. - To, że się pamięta jest najważniejsze - mówił, zauważając, że w wielu polskich wsiach, miasteczkach i miastach w żaden sposób nie dąży się do przywracania pamięci. 

Po części oficjalnej uroczystości udano się do Gminnego Domu Kultury, gdzie na wszystkich czekał poczęstunek kuchni koszernej. Zanim to jednak nastąpiło przybyli mogli zapoznać się z cennymi materiałami, umieszonymi na tablicach, w tym z aktem sprzedaży synagogi czy zdjęciami obrazującymi jej rozbiórkę. 

Justyna Kulpińska

52UFLADA