Światło słoneczne - korzyści i zagrożenia

Niemowlęta i małe dzieci nie powinny przebywać na słońcu
     Światło słoneczne - korzyści i zagrożenia
     W ostatnich latach kampanie uświadamiające zagrożenia związane ze słońcem przebiegały często pod hasłami białe jest piękne. To znaczy - chrońmy się przed opalenizną, przed promieniowaniem słonecznym. Tym niemniej narastająca w świecie moda na opaloną skórę zniweczyła ostrzegawcze działanie dermatologów. Powstały również nowe problemy, np. nadmierne opalanie w solariach wiążące się nierozerwalnie z przyspieszonym starzeniem się skóry i zwiększonym ryzykiem rozwoju czerniaka.

     W świecie występuje zjawisko tanoreksji (problem z pogranicza psychiatrii), czyli psychopatyczne uzależnienie od opalania skóry. Z najnowszych danych wynika, że naturalna, umiarkowana opalenizna uzyskiwana dzięki działaniu słońca podczas prowadzenia zdrowego trybu życia, uprawiania sportów na wolnym powietrzu i przy unikaniu oparzenia słonecznego jest najbezpieczniejsza. Jedynym niewątpliwym zagrożeniem, z jakim może się ona łączyć, jest różnie wyrażone przyspieszenie starzenia się skóry, stanowiące głównie problem kosmetologiczny. Za istotny czynnik zwiększający ryzyko zachorowania na czerniaka uznaje się intensywne działanie promieni ultrafioletowych, zarówno naturalnych (promienie słoneczne), jak i sztucznych (np. solarium).
     Fotodermatozy
     Jest to grupa schorzeń, w których występuje nadwrażliwość na promienie nadfioletowe (UV) światła słonecznego. Skóra jako narząd immunologiczny reaguje na działanie rozmaitych czynników wzmożonym wytwarzaniem i uwalnianiem licznych cytokin, mediatorów reakcji zapalnych. Słońce ma nie tylko działanie niekorzystne, działa również korzystnie, gdyż wytwarzana w naskórku melanina ma znaczenie ochronne, a syntetyzowana w tkance podskórnej witamina D3 spełnia ważne funkcje w ustroju. Wpływ promieni nadfioletowych na skórę zależy od długości fal: promienie UVB (długość fali 290-320 nm) - mają najsilniejsze działanie rumieniotwórcze, promienie UVA (długość fali 320-400 nm) - mają znacznie mniejsze działanie rumieniotwórcze, natomiast powodują bardziej intensywne i długotrwałe przebarwienie skóry, nasilają melanogenezę. Opalenizna jest następstwem uczynnienia melanosonów produkujących melaninę - barwnik odkładający się głównie w warstwie podstawnej naskórka.
     Oparzenia słoneczne są wywołane intensywnym naświetlaniem promieniami widma rumieniotwórczego - 290-400 nm. Zmiany rumieniowo-zapalne występują po kilku godzinach od ekspozycji, są najbardziej nasilone po 14-20 godzinach i wykazują cechy oparzeń I lub II stopnia.
     Starzenie się słoneczne skóry
     Cechami skóry starczej są: zwiotczenie, suchość, ścieńczenie, przebarwienia i odbarwienia, zmarszczki oraz wzmożona urażalność. Starzenie się skóry pod wpływem długotrwałego działania promieni słonecznych wykazuje różnice w stosunku do normalnego procesu starzenia się skóry związanego z wiekiem. Charakterystyczne dla starzenia się słonecznego skóry są: grubsze zmarszczki i pobruzdowania oraz niewystępowanie ścieńczenia skóry, która może być nawet pogrubiała, z rozmaicie zaznaczoną hiperkaratozą - nadmiernym rogowaceniem naskórka. Często występują rozszerzone naczynia włosowate oraz łatwo tworzą się wynaczynienia krwi. W tak zmienionej skórze w miejscach szczególnie eksponowanych na słońce dochodzi do powstania stanów przednowotworowych typu miejscowego rogowacenia odsłonecznego. Najistotniejsze jest odkładanie materiału zwyrodnieniowego, który składa się z drobnych włókien tkanki sprężystej. W skórze zachodzą procesy degradacji spowodowane światłem słonecznym, wywołane powstawaniem patologicznych białek o działaniu enzymatycznym. Po części rolę w tych procesach odgrywa skażenie środowiska metalami ciężkimi narastające w ostatnich latach.
     Wielopostaciowe osutki świetlne
     Są to zmiany rumieniowe, grudkowe i pęcherzykowe występujące głównie w okolicach odsłoniętych, a czynnikiem wywołującym są promienie słoneczne. Choroba pojawia się w miesiącach wiosennych i jest stosunkowo częsta. Zmiany są wielopostaciowe, mogą przypominać wyprysk, opryszczkę, często pojawiają się w dzieciństwie. Chorzy podają, że szkodzi im głównie naświetlanie słoneczne w okresie wczesnej wiosny, natomiast w okresie letnim, gdy występuje opalenizna mogą nawet przebywać na słońcu. Prawdopodobnie jest to również związane z największą ilością ultrafioletu w widmie słonecznym w okresie wiosennym, które zanika u progu lata. Niekiedy szkodliwie działają promienie słoneczne przechodzące przez szybę, która zatrzymuje promienie UV -  nadwrażliwość na UVA.
     Pokrzywka słoneczna
     Jest to rzadka odmiana pokrzywki występująca pod wpływem działania promieni słonecznych o różnej długości fal. W kilka minut po naświetleniu pojawiają się bąble, zajmujące również skórę osłoniętą, mające wszystkie cechy pokrzywki na innym tle.
     Przewlekłe zmiany posłoneczne
     To grupa schorzeń, wśród których wyróżnia się przetrwałe odczyny świetlne, wyprysk słoneczny, zmiany rzekomo-nowotworowe (psudolimfoma), odczyny fototoksyczne. Odczyny tego typu występują u większości ludzi pod wpływem substancji zwiększających oddziaływanie skóry na działanie promieni nadfioletowych, głównie o większej długości fali - UVA (320-400 nm). Czynnikami wywołującymi mogą być rośliny, leki lub rozmaite środki chemiczne działające zewnętrznie lub podawane doustnie. Spośród leków stosowanych zewnętrznie najbardziej fototoksyczne są furokumaryny, dziegcie i barwniki. Zmiany rumieniowe ograniczają się do miejsca kontaktu, jeśli czynnik fototoksyczny jest stosowany zewnętrznie. Występują już po pierwszym kontakcie, cofają się po jego usunięciu.
     Odczyny fotoalergiczne
     Są to odczyny immunologiczne związane z przeciwciałami krążącymi lub nadwrażliwością opóźnioną typu komórkowego. Odczyny fotoalergiczne typu nadwrażliwości późnej mogą być wywołane przez leki podawane doustnie. Są to sulfonamidy (biseptol) i sulfonamidowe środki przeciwcukrzycowe, chlorotiazyd (lek moczopędny), środki uspokajające pochodne fenotiazydy (fenactil). Ze środków stosowanych zewnętrznie fotoalergenami mogą być leki lub kosmetyki, np. salicylanilidy dodawane do środków myjących, heksachlorofen dodawany do środków przeciwsłonecznych. Odczyny fotoalergiczne są rzadsze od fototoksycznych, mogą być wywołane mniejszymi dawkami UVA i mają rozmaity obraz kliniczny.
     Leczenie
     Podstawą leczenia jest stosowanie preparatów ochronnych przed światłem o wysokim wskaźniku protekcji zarówno przed UVB, jak i UVA. W przypadkach o łagodnym przebiegu jest to postępowanie wystarczające, w ciężkich przypadkach stosuje się profilaktyczne naświetlania przed okresem nasłonecznienia promieniami UVB lub metodę PUVA. Leczenie to prowadzi się w specjalistycznych ośrodkach. Podawanie beta-karotenu w dawce 1 miligram na kilogram masy ciała od 6 tygodni przed okresem zwiększonego nasłonecznienia, a następnie przez całe lato może u połowy chorych dać istotne zwiększenie tolerancji na światło. Stosuje się również leki przeciwhistaminowe, a miejscowo preparaty ze średniosilnymi kortykosteroidami.
     Ochrona przeciwsłoneczna skóry dzieci
     Badania wykazują, że oparzenia słoneczne w dzieciństwie są podstawowym czynnikiem ryzyka rozwoju czerniaka złośliwego. Skóra małych dzieci różni się od skóry dorosłego - jest cieńsza, a mechanizmy obronne przed promieniowaniem UV są niedojrzałe. Znajduje się w niej niewiele komórek produkujących melaninę. To sprawia, że o wiele łatwiej skóra dziecka ulega poparzeniom słonecznym, a szkody wywołane promieniowaniem UV są często nieodwracalne. Na skórze dziecka nie chronionego dostatecznie przed słońcem z czasem pojawiają się przebarwienia, co zwiększa ryzyko zachorowania w przyszłości na nowotwory skóry. Dlatego najmłodszych należy szczególnie chronić przed słońcem. Niemowlęta i małe dzieci nie powinny przebywać na słońcu. Ich skóra jest tak delikatna i niedojrzała, że już po kilku minutach może ulec poważnym poparzeniom. Dodatkowe niebezpieczeństwo: niemowlęta łatwiej niż dorośli i starsze dzieci ulegają udarom. Starsze dzieci powinny spędzać większość czasu w cieniu, jednak ich skórę należy dodatkowo zabezpieczać przed działaniami promieniowania UV preparatami z wysokimi wartościami ochrony. Wysokość wskaźnika ochrony jest uzależniona od wieku dziecka, jednak zawsze skóra dziecka powinna być smarowana grubo, dokładnie i często.

Andrzej Stempniewski
internista,
specjalista dermatolog
NZOZ Epoka Żnin
Pałuki nr 908 (27/2009)