Dwór arcybiskupów gnieźnieńskich

Z przeszłości Żnina w średniowieczu
    Dwór arcybiskupów gnieźnieńskich
    Na naszą prośbę profesor Polskiej Akademii Nauk z Poznania, Andrzej Wędzki, współpracujący stale ze Żnińskimi Zeszytami Historycznymi, członek naukowej Rady Konsultacyjnej tego kwartalnika, podjął się napisania trzech artykułów o średniowiecznym Żninie. Dwa z nich już się ukazały: "Kościoły żnińskie" ("Pałuki" 20/94) i "Jak doszło do powstania miasta" (Pałuki 29/94). Dziś zamieszczamy ostatni.

    Różne opracowania dotyczące Żnina wspominają często o rzekomym istnieniu w mieście zamku arcybiskupów gnieźnieńskich. Tradycja ta została uwieczniona w zachowanej do dziś nazwie Plac Zamkowy. Polega ona jednak na nieporozumieniu.  
    Jak wiadomo, w pierwszej połowie XII wieku arcybiskupi gnieźnieńscy otrzymali znaczne posiadłości w rejonie Żnina obejmujące szereg osad, z których utworzono klucz żniński. Zarząd jego znajdował się w Żninie, największej miejscowości nadanej arcybiskupom. Siedziba jego mieściła się w dawnej osadzie targowej na Ostrowie. W osadzie tej arcybiskupi wznieśli kościół parafialny, a w jego pobliżu pozostała nieobronna rezydencja arcybiskupów. Najstarsza wiadomość o niej pochodzi z r. 1233, kiedy to książę wielkopolski Władysław Odonic wystawił w niej dokument. Wiadomo też, że w r. 1265 w Żninie rezydował arcybiskup Janusz i załatwił tam szereg istotnych spraw dotyczących kościoła polskiego. Nie zdołano ustalić, kiedy nastąpiło przeniesienie dworu arcybiskupów na nowe miejsce wybrane w północnej części miasta lokacyjnego, czy wkrótce po lokacji, a więc jeszcze pod koniec XIII w., czy dopiero w toku odbudowy i reorganizacji miasta po zniszczeniu go przez Krzyżaków w 1331 r.  
    Niewątpliwie w odbudowanym Żninie istniał już dwór arcybiskupi. Świadczy o tym dokument z r. 1358 dotyczący sprzedaży przez arcybiskupa młyna konnego i wodnego, o których wspomniano, że leżały w obrębie dworu arcybiskupiego w mieście.  
    O dworze żnińskim zachowało się szereg przekazów od XV do XVIII w. Brak jednak w nich jakichkolwiek wzmianek wskazujących by posiadał on kiedykolwiek charakter obronny. Leżąc w obrębie miasta lokacyjnego chroniony był systemem obronnym miasta. Od strony miasta teren dworu oddzielony był jedynie drewnianym parkanem, w którym mieściła się brama wjazdowa.  
    Na terenie dworu w średniowieczu i w czasach nowożytnych wzniesiono szereg budynków zarówno mieszkalnych jak i gospodarczych. Budynki mieszkalne zajmowały zachodnią część obszaru dworskiego, gospodarcze mieściły się w jego partii wschodniej.  
    Zachowane opisy zdają się świadczyć, że zabudowa mieszkalna dworu posiadała w pewnym sensie stale charakter prowizoryczny. Nigdy nie doszło do powstania na tym terenie okazalszego budynku rezydencjonalnego. Jest to zresztą poniekąd zrozumiałe biorąc pod uwagę fakt, że arcybiskupi do schyłku średniowiecza dysponowali kilku okazałymi zamkami i rezydencjami pałacowymi (Uniejów, Łowicz, Skierniewice, Warszawa). Nawet w Gnieźnie dwór arcybiskupów do początku XVI w. był budynkiem drewnianym. Żnin nigdy nie był przewidziany na tego typu rezydencję. Nawet dwór gotycki w Wenecji w pobliżu Żnina po krótkotrwałym użytkowaniu przez arcybiskupów został porzucony. Rola Żnina ograniczyła się jedynie do zarządu jednego z licznych kluczy dóbr arcybiskupich.  
    W XV w. rolę głównego budynku mieszkalnego pełnił tak zwany budynek stary. Wzmianki świadczą, że był to budynek drewniany, kryty gontem, zapewne z sienią na osi budynku i izbami czarną i białą. W XVI-wiecznym budynku, określanym mianem starego, znajdowały się mieszkania przeznaczone dla rodziny arcybiskupa. Budynek został rozbudowany przez arcybiskupa Gamrata (1541-1545). Po przebudowie był to piętrowy dom z wystawką nad wejściem zwieńczoną wieżyczką. Niektóre pomieszczenia w pewnym okresie zaadaptowane były na łaźnie. Po ponownej przebudowie w połowie XVII w. budynek przeznaczony został na główną siedzibę zarządu klucza żnińskiego. Według opisu z 1679 r. posiadał on układ trójdzielny z obszerną sienią pośrodku. Z jednej strony sieni mieściły się pomieszczenia pisarza, z drugiej wielka izba, zwana kamienną (od posadzki), ze słupem pośrodku i sosrębem podtrzymującym belki stropowe. Na piętrze nad salą kamienną mieściła się jadalnia, a nad pomieszczeniami biurowymi - izby mieszkalne. Na przełomie XVII i XVIII w. budynek był już zupełnie zrujnowany i w ciągu XVIII stulecia, jeszcze przed przejściem Żnina pod rządy pruskie, uległ rozbiórce.
    Prawdopodobnie w r. 1479 Jakub z Sienna obrany arcybiskupem w 1473 r. podjął decyzję o rezygnacji z dalszego użytkowania zamku w Wenecji, w związku z przeprowadzoną reorganizacją administracji zarządu dóbr stołowych klucza żnińskiego. W związku z tym Jakub z Sienna postanowił wznieść w Żninie nowy murowany budynek dworski w obrębie zabudowy dworskiej w mieście. Miał on powstać z materiałów uzyskanych z podjętej rozbiórki zamku w Wenecji. Jeszcze za czasów jego pontyfikatu (zmarł 4 X 1480 r.) z materiału zwiezionego z Wenecji (pochodzącego z rozbieranych murów obwodowych zamku) wykonano fundamenty i sklepione piwnice nowego obszernego budynku i rozpoczęto wznoszenie murów nadziemnych. Po ich wyciągnięciu na wysokość jednego łokcia, dalsze prace zostały jednak zaniechane.  
    Nowy budynek - określany w źródłach jako wielki - pomyślany był jako najobszerniejszy budynek w zespole architektonicznym kurii żnińskiej. Jego program architektoniczny nie rysuje się jednak jasno. Opisy wspominają o czterech sklepionych piwnicach z wysuniętym pomieszczeniem piwnicznym w części środkowej. Być może na tej wysuniętej podpiwniczonej części budynku zamierzano wystawić wieżę, w której miało znajdować się główne wejście do budynku. Budowla nigdy nie została ukończona. Jedynie za czasów arcybiskupa Zbigniewa Oleśnickiego (zmarł 1493) nad piwnicami zbudowano drewniane pomieszczenie, określane w źródłach jako sala nad piwnicami, która służyła jako spichlerz zbożowy.
    Arcybiskup Jan Łaski (zmarły w 1531 r.) w pobliżu Bramy Poznańskiej wzniósł na terenie należącym do domu murowaną z cegły wieżę służącą za więzienie zarówno dla osób duchownych jak i świeckich. W połowie XVI w. jego dolną sklepioną kondygnację ze słupem pośrodku zamieniono na skarbiec. Już wówczas wieża ta, określana także mianem kamienicy, była kryta słomą.
    Pośrodku dziedzińca dworskiego stał drewniany budynek starostwa kryty słomą, który służył za mieszkanie dla starosty będącego zarządcą dóbr. Wzmianki wcześniejsze świadczą, że pierwotnie na jego miejscu stał budynek kuchni, który został przesunięty w pobliże zachodniego muru miejskiego. Prócz starostwa wymieniony jest także inny budynek, z łaźnią na piętrze i pomieszczeniami dla służby.
    Stajnie zlokalizowane zostały we wschodniej partii podwórza dworskiego w pobliżu fosy. Wzniesione przez arcybiskupa Jana Łaskiego pomieścić mogły około 100 koni w czterech oddzielnych partiach budynku oraz wozownię i pomieszczenia dla służby. W pobliżu bramy prowadzącej do dworu stał jeszcze jeden stary budynek stajenny dla 20 koni.
    Budynki dworskie wykonane były z drzewa dębowego. Wydaje się, że posiadały bogaty wystrój wnętrz. Świadczą o tym nie tylko wzmianki źródłowe, ale i fragmenty odnalezionych drewnianych konstrukcji i materiał ceramiczny łącznie z fragmentami barwnych kafli pokrytych wzorami.
    W obrębie zabudowań dworskich znajdowały się także dwa młyny. Wodny zlokalizowany u ujścia fosy zachodniej do koryta Gąsawki, między terenem dworu a wsią Rybitwy. Najstarsza wzmianka o drugim młynie, konnym (poruszanym przez konie), pochodzi z czasu wspomnianej sprzedaży, a więc z r. 1358. Późniejsze lustracje podają, że młyn był budynkiem drewnianym mieszczącym w swym wnętrzu obszerną sień z kamieniami młyńskimi i kołami napędowymi oraz izbę z czeluściami (grodziami) i kominem. Z młynem sąsiadował maneż koński, tzw. młynica nakryta dachem stożkowatym. W pobliżu młyna konnego, przy sadzawce, stał browar. Jego zdolność produkcyjna wynosiła do 20 beczek z jednego waru. Budynek był konstrukcji zrębowej wzniesiony na dębowych podwalinach, kryty gontem. Posiadał obszerną sień (w której mieściły się kadzie, kotły i 26 beczek) oraz dwie izby: warzelnię i suszarnię, wyposażone w piece z kominkami. W sąsiedztwie browaru była studnia z żurawiem zaopatrzona w rynny, którymi ciągnięto wodę do browaru.
    Budynki dworskie były w bardzo złym stanie technicznym już w XVIII w. i większość z nich jeszcze w tym stuleciu uległa rozbiórce. Browar użytkowany później przez cech piwowarów przetrwał najdłużej, do 1816 r. Miejsce po dawnych zabudowaniach dworskich zajęła zabudowa miejska.
    Analiza źródeł pozwala na prześledzenie losów i przemian zabudowy dworu arcybiskupa w Żninie na przestrzeni około czterech stuleci. Konfrontacja legendy o zamku z rzeczywistością okazuje się bardziej prozaiczna. W wypadku Żnina mamy do czynienia z bardzo rozbudowanym dworem, będącym centralnym punktem gospodarczym dóbr arcybiskupich klucza żnińskiego. Jednak nigdy w nim nie było zamku z własnym systemem obronnym. Jego funkcje głównie ograniczały się do spraw gospodarczych, a nie dworsko-rezydencjonalnych, które pełnił jedynie przejściowo, jeszcze w XIII w.