Niebezpieczeństwo dla płodu

Toksoplazmoza
    Niebezpieczeństwo dla płodu
    Toksoplazmoza jest najczęstszą chorobą zakaźną płodów (choruje 1-8 na 1000 noworodków). Ryzyko przezłożyskowego zakażenia dziecka można zminimalizować uświadamiając kobiety o metodach zapobiegania przenoszeniu T. gondii oraz wykonując w ciąży badania stężenia przeciwciał IgG i IgM, a w razie stwierdzenia u ciężarnej świeżego zakażenia stosując antybiotykoterapię.

    Toksoplazmoza jest chorobą inwazyjną ludzi i zwierząt wywoływaną przez pierwotniaka Toxoplasma gondii. Wykryto go już w 1908 r. u gryzoni północnoafrykańskich. Nazwa toxoplasma wywodzi się od greckiego słowa „tokson" łuk i nawiązuje do kształtu pierwotniaka.
    Rezerwuarem pasożyta jest kot będący jego żywicielem ostatecznym. Człowiek i inne ssaki (szczury, psy, bydło, owce, świnie) oraz ptaki są żywicielami pośrednimi. Kot nie choruje na toksoplazmozę, jest jedynie nosicielem pasożyta. Wyłącznie w jego organizmie w końcowej części jelita cienkiego T. gondii rozmnaża się płciowo, nie czyniąc mu najmniejszej szkody. W efekcie całego cyklu rozwojowego powstają oocysty, które wydalane z kałem kota na zewnątrz, stanowią źródło zarażenia. Człowiek zaraża się tylko dojrzałymi oocystami. Oocysty są odporne na czynniki środowiska i są w stanie przetrwać w ziemi w sprzyjających warunkach ponad rok. Gdy zostaną spożyte przez człowieka lub zwierzę (żywiciela pośredniego) wnikają do komórek organizmu, namnażają się w nich prowadząc do uszkodzenia tkanek i reakcji zapalnej. W zakażonych komórkach pasożyt rozmnaża się bezpłciowo wytwarzając cysty zawierające po około 1000 sztuk pasożyta. Cysty spotykamy głównie w mięśniach i mózgu, mogą one w odpowiednich warunkach nawet po kilku latach ponownie się uaktywnić. Zdarza się to jednak bardzo rzadko, głównie u osób ze znacznie upośledzoną odpornością (AIDS, nowotwory, immunosupresja).
    Do zakażenia najczęściej dochodzi drogą pokarmową, poprzez spożycie surowego, niedogotowanego lub wędzonego zakażonego mięsa. Głównie źródłem zakażenia jest mięso wieprzowe, baranie, kozie, rzadko wołowe. Inne źródła zakażenia stanowią oocysty znajdujące się w wodzie, glebie, na warzywach zanieczyszczonych fekaliami kota. Zakaźne mogą być też wydaliny i wydzieliny zarażonych zwierząt, jak: mleko, ślina, mocz, kał.
    Do zakażenia może także dojść drogą łożyskową - zakażenie płodu może nastąpić podczas czynnej infekcji u matki w czasie ciąży w wyniku transmisji przezłożyskowej pasożyta (tachyzoitów).Prowadzi ona do najcięższej postaci choroby -toksoplazmozy wrodzonej.
Inne drogi zakażenia to: transfuzja krwi, przeszczep zakażonych narządów, poprzez spojówki lub mikrourazy na skórze dłoni w trakcie przygotowywania zakażonego mięsa lub pracy w ogródku.
    W Polsce obecność przeciwciał świadczących o kontakcie z pierwotniakiem stwierdza się u około 50-80% osób, przy czym z wiekiem prawdopodobieństwo styczności z pierwotniakiem rośnie.     Wyższy wskaźnik zakażenia występuje w klimacie cieplejszym i wilgotniejszym. Toksoplazmoza jest najczęstszą chorobą zakaźną płodów (choruje 1-8 na 1000 noworodków). 0dsetek ciężarnych kobiet z przebytą toksoplazmozą wynosi 40%.
    W przypadku toksoplazmozy nabytej u większości osób zakażenie ma przebieg bezobjawowy (60%).
    W przypadkach jawnych okres wylęgania wynosi 2-3 tygodnie i może przebiegać pod postacią zapalenia węzłów chłonnych; toksoplazmozy brzusznej (bóle brzucha, wymioty, biegunka, chudnięcie, żółtaczka). Czasem ostra toksoplazmoza może ograniczyć się tylko do bólów głowy i niewysokiej gorączki.
    Toksoplazmoza wrodzona przebiega w większości przypadków zakażeń wewnątrzmacicznych bezobjawowo i najczęściej nie jest rozpoznawana. Objawowa toksoplazmoza wrodzona o ciężkim przebiegu występuje u około 10% zarażonych noworodków powodując zmiany w narządzie wzroku,  blizny w siatkówce z upośledzeniem widzenia; zwapnienia w mózgu jako następstwo zapalenia mózgu; wodogłowie lub niedorozwój mózgu z widocznymi cechami zaburzenia rozwoju fizycznego oraz psychicznego. Postać kliniczna i przebieg toksoplazmozy są związane z okresem ciąży, w jakim nastąpiło zakażenie płodu. Gdy do zakażenia doszło do szóstego miesiąca ciąży, uszkodzenia są cięższe, choroba płodu może spowodować jego obumarcie i poronienie. Przy zakażeniach w późniejszych okresach ciąży uszkodzenia są mniejsze. U ponad połowy dzieci z wrodzoną toksoplazmozą nie stwierdza się zmian w okresie okołoporodowym, lecz u prawie wszystkich tych dzieci występują zmiany w narządzie wzroku w późniejszych okresach życia, a około 50% będzie miało ciężkie upośledzenie wzroku.
    Około 50% kobiet, które zaraziły się podczas ciąży i nie były leczone, przekazuje pasożyty płodowi. Zakażenie płodu toksoplazmozą może nastąpić tylko w jednej ciąży, tej, w czasie której kobieta sama uległa zakażeniu. Następne ciąże u tej kobiety, jak też ciąże kobiet, które już wcześniej uległy zakażeniu, nie są zagrożone toksoplazmozą.
     Diagnostyka zarażeń T. gondii u kobiety ciężarnej polega na ocenie odpowiedzi immunologicznej - ocenie stężenia przeciwciał IgG, IgM i A widności przeciwciał IgG (A widność jest to zdolność wiązania przeciwciał IgG, im „starsze" przeciwciała IgG, tym siła wiązania większa A widność większa) A widność poniżej 20% oznacza świeże zarażenie. Jednorazowy wynik badania serologicznego nigdy nie jest wystarczający. W czasie trwania ciąży rekomenduje się badanie na obecność przeciwciał do 10. tygodnia ciąży oraz między 21. i 26. tyg. ciąży (u kobiet z ujemnym wynikiem w pierwszym trymestrze). Świeże zarażenie T. gondii u ciężarnych leczymy antybiotykiem (Rovamycyna 3x3 mln j. dziennie do porodu). Po identyfikacji pierwotniaka w płynie owodniowym stosujemy Pyrimethaminę, Sulfadiazynę oraz kwas folinowy.
    Uświadomienie kobiet o metodach zapobiegania przenoszeniu
    T. gondii w czasie ciąży może w istotny sposób zmniejszyć ryzyko nabycia zakażenia w okresie rozwoju płodu. Należy pamiętać o tym, że po zakażeniu pierwotnym obowiązuje dwumiesięczny okres, w którym kobieta nie powinna zachodzić w ciążę.
    By uniknąć zakażenia należy:
    * spożywać mięso poddane dokładnej obróbce termicznej (w temperaturze powyżej 50 stopni Celsjusza lub po zamrożeniu), zaniechać spożywania surowego i półsurowego mięsa i wędlin (tatar, metka, salami), nie próbować surowego mięsa mielonego ani farszu mięsnego, dokładnie myć ręce, a także narzędzia, blaty i naczynia po kontakcie z surowym mięsem, stosować szklane deski do mięsa,
    * nie dopuszczać do zarażania kotów, tzn. nie pozwalać, aby koty polowały, nie podawać kotom surowego mięsa;
   * zapobiegać dojrzewaniu oocyst poprzez częste mycie i płukanie wrzątkiem kocich kuwet;
    * unikać kontaktu z oocystami - stosując gracę w ogrodzie, wymieniając kocią kuwetę w rękawicach gumowych;
    * myć ręce po ww. czynnościach, po dotykaniu potencjalnie zakażonych owoców, warzyw, kwiatów;
    * dokładnie myć owoce i warzywa przed spożyciem ich na surowo;
    * chronić żywność przed kontaktem z karaluchami i muchami przenoszącymi pasożyty mechanicznie;
    * pić przegotowaną wodę.
    Ponadto ciężarne, które jeszcze nie miały kontaktu z T. gondii (brak swoistych przeciwciał w surowicy), nie powinny spożywać surowego mleka i pleśniowych serów.

Wojciech Szczęsny
specjalista ginekolog-położnik
Niepubliczny Zakład
Opieki Zdrowotnej w Gąsawie