O budownictwie na Pałukach

O tym, jak budowano na przestrzeni wieków na Pałukach opowiadał Szymon Nowaczyk fot. Barbara Filipiak

Żnin, UTW, Pałuki, archeologia
    O budownictwie na Pałukach
     18 kwietnia w Żnińskim Domu Kultury studenci Uniwersytetu Trzeciego Wieku im. Wandy Dobaczewskiej w Żninie wysłuchali wykładu Szymona Nowaczyka z Muzeum Archeologicznego w Biskupinie o "Budownictwie ludowym na Pałukach".

     Podczas spotkania omówione zostało budownictwo ludowe na Pałukach na przestrzeni ostatnich 1500 lat, gdyż właśnie ten czas jest okresem, w ciągu którego na terenie całych ziem polskich, w tym i Pałuk, jest zachowana pewna ciągłość osadnicza. - Nasi przodkowie, Słowianie, pojawili się na terenie Pałuk mniej więcej 1500 lat temu, u progu wczesnego średniowiecza, w okresie wędrówek ludów - powiedział Szymon Nowaczyk.
     Budownictwo na przestrzeni wieków zmieniało się. W okresie wędrówek ludów nasi przodkowie żyli w rozproszonych wioskach składających się z niewielkich budynków, zazwyczaj częściowo zagłębionych w ziemi. - Były to ziemianki lub półziemianki. Zabudowa była wtedy rozproszona, nie było jakiegoś układu, ładu czy porządku. Często w ciągu życia jednej jednostki zmieniano miejsce zamieszkania, na jednym miejscu mieszkano kilka lub kilkanaście lat i przenoszono się w inne miejsce - powiedział archeolog. Na ślady ziemianek natrafiono m.in. w Łeknie, Biskupinie i Kołdrąbiu.
     Pod rządami Piastów zaczęły powstawać pierwsze budowle naziemne w postaci chat wąsko- i szerokofrontowych. Stosowano wówczas, i przez kolejne wieki wykorzystywano w budownictwie, trzy techniki budowy domów: zrębową, sumikowo-łątkową i słupową. Wsie we wczesnym średniowieczu (ok. IX-XII w.) miały kształt owalnicy, czyli zabudowa była skupiona wokół owalnego placu. Wykładowca dodał, że od jesieni 2012 roku na terenie Muzeum w Biskupinie można oglądać rekonstrukcję wioski wczesnośredniowiecznej z przełomu X/XI wieku. - Z tego też okresu pochodzi wiele wsi, które mają charakterystyczne nazwy, a wiążą się one z jakimiś czynnościami rzemieślniczymi lub gospodarskimi - powiedział. Jako przykład podał Kobylniki (osada, której mieszkańcy byli zobowiązani księciu mieszkającemu w grodzie dostarczać hodowane przez siebie konie), Chlewiska i Świniary (gdzie hodowano świnie), Szczytniki (mieszkańcy osady wyrabiali tarcze dla książęcej drużyny), Grotniki (wyrabiano groty) czy Smolary (osada leśna, której mieszkańcy dostarczali dziegciu i smoły). Wiele tych wsi, które masowo powstawały z X-XI wieku, przetrwało pod niezmienioną nazwą do czasów współczesnych.
     Podczas wykładu usłyszano także o postępie technicznym w budownictwie, który przyniosło na pałuckie ziemie osadnictwo na prawie polskim i niemieckim (XIII-XV wiek). - Wraz z osadnikami z Zachodu pojawił się nowy element w obrębie zabudowy gospodarskiej, która przed XII wiekiem na naszych ziemiach nie była znana - stodoła. Od tamtego czasu aż do czasów współczesnych gospodarstwo chłopskie składa się z minimum trzech elementów: budynku mieszkalnego, budynku dla zwierząt (chlewa, obory) i stodoły  - powiedział wykładowca i dodał, że nowy element, który wraz z osadnikami z Zachodu się wówczas pojawił, to szkieletowa technika budowlana, która polegała na tym, iż przestrzenie między drewnianym szkieletem budynku były wylepiane gliną.
     W okresie sarmackim (XVI-XVIII w.) sytuacja chłopów na ziemiach polskich, w tym i na Pałukach, pogorszyła się ze względu na pańszczyznę, czyli obowiązek darmowej pracy na  roli należącej do pana. W tamtym czasie budowano domy wąskofrontowe, czyli ustawione szczytem do drogi. - Miały one takie podcienie z przodu, które były wsparte na trzech, czterech lub pięciu słupach. Słupy te były bardzo pięknie, misternie wykonane przez ówczesnych cieśli i snycerzy - powiedział Szymon Nowaczyk i dodał, że cały czas też występowały chaty szerokofrontowe. - Nie można mówić o typowym budownictwie pałuckim. Etnografowie uważają, że Pałuczanie mają swoją gwarę, mają swoje charakterystyczne stroje, w przypadku budownictwa o czymś takim nie możemy mówić. Właśnie na terenie północno-zachodniej części Pierwszej Rzeczypospolitej budownictwo było podobne - usłyszano.
     Wraz z likwidacją pańszczyzny na Pałukach (1816 r., najwcześniej w Polsce) sytuacja chłopów  zaczęła się poprawiać. - Chłopi stali się panami na własnych ziemiach - podkreślił wykładowca. Zmieniła się również tradycja budowlana, zaczęto stawiać chaty szerokofrontowe (frontem do drogi) o zwiększonych wymiarach (półtoratraktowe i dwutraktowe). Do dziś na Pałukach zachowały się chaty z tamtego okresu w Sarbinowie, Łysininie i Cegielni.
     W połowie XIX wieku zaczęto odchodzić od budownictwa drewnianego. Na masową skalę zaczęły pojawiać się budynki z gliny. Na terenie Pałuk  stosowano dwa warianty budowlane: z glinobitki i pecy. W okresie międzywojennym budownictwo gliniane wyparła cegła.
     Po wykładzie Szymon Nowaczyk tradycyjnie już podpisywał studentom indeksy.

Barbara Filipiak, 19 IV 2013