Wybitne postaci wieków średnich

Ludzie Pałuk
    Wybitne postaci wieków średnich
    Z regionu wschodnich Pałuk pochodziło się, względnie zostawiło tam trwały ślad swej działalności szereg wybitnych postaci, o których pamięć nie powinna zaginąć. Z okazji końca tysiąclecia chcemy przypomnieć tych, którzy działali najdawniej, a którym zawdzięczamy istniejące do dziś miasta, kościoły i zamki.

    Duchowni i rycerze
    Zasób informacji o osobach wywodzących się lub działających w średniowieczu na naszych ziemiach jest szczupły. Utrudnia to zarówno dobór postaci najbardziej reprezentatywnych, jak i możliwość oceny ich roli zarówno w skali mikroregionu, Wielkopolski czy całego kraju. Region żniński stanowiący wschodnią partię historycznych Pałuk posiadał w swoim obrębie kompleks dóbr arcybiskupstwa gnieźnieńskiego skupionych wokół Żnina. Przeważała jednak na tych ziemiach własność rycerska. Z Pałuk wywodzą się dwa znaczące rody rycerskie: Pałuków i Nałęczów, których liczni przedstawiciele zarówno duchowni, jak i świeccy pełnili odpowiedzialne funkcje kościelne i państwowe.
    Twórca klucza żnińskiego
    Listę wybitnych przedstawicieli duchownych tej ziemi otwiera bez wątpienia arcybiskup gnieźnieński Jakub ze Żnina (zm. przed 3 V 1149 r.), który odegrał znaczącą rolę polityczną w krwawym konflikcie między pierwszym seniorem Władysławem II z młodszymi braćmi. Zakończył się on wygnaniem Władysława II.
    Pochodzenie Jakuba nie zostało ostatecznie wyjaśnione. Urodził się w II połowie XI w. Według późniejszej tradycji miał pochodzić z mieszczańskiej rodziny ze Żnina (stąd przydomek), co zostało jednak zakwestionowane. Przyjmuje się, że należał do możnowładczego rodu Pałuków herbu Pałuka. Wybrany w 1124 r. arcybiskupem wzmocnił znaczenie arcybiskupstwa i obronił jego niezawisłość od metropolii magdeburskiej. Uzyskał od Innocentego II bullę zatwierdzającą dobra i dochody arcybiskupstwa (wystawioną 7 VII 1136 r.). Za jego rządów powstał klucz żniński ze Żninem nabytym około roku 1136 lub w roku 1146. Żnin stał się później siedzibą dworu arcybiskupiego i zarządu dóbr. Stąd i późniejsi arcybiskupi otaczali Żnin swoją opieką i przyczyniali się do jego rozwoju.
    Zasadźca Żnina
    Należy do nich arcybiskup Janusz (zm. 1271 r.), pochodzący zapewne z małopolskiego rodu Tarnawów. Wybrany w roku 1259 arcybiskupem odgrywał znaczną rolę w życiu politycznym kraju, będąc mediatorem w sporach między książętami piastowskimi. W roku 1262 uzyskał dla dóbr arcybiskupich od Bolesława Pobożnego prawo do lokacji ich na prawie niemieckim. W oparciu o ten przywilej po 1252 r. lokował Żnin, czym położył podwaliny pod dalszy jego rozwój.
    Fundator klasztoru dominikanów
    Inny arcybiskup Janisław herbu Korab lub Sulima (zm. w 1341 r.) był bliskim współpracownikiem Władysława Łokietka. Popierał jego program zjednoczenia państwa i dokonał jego koronacji w 1320 r. Za poparcie króla w walce z Krzyżakami, oddziały zakonu w odwecie w czasie najazdu na Wielkopolskę w lecie 1331 r. zniszczyły Żnin i liczne posiadłości arcybiskupstwa. Już pod koniec swych rządów Janisław rozpoczął odbudowę Żnina, w którym w 1338 r. ufundował klasztor dominikanów.
     Budowniczy fary
    Największe nasilenie odbudowy Żnina nastąpiło za rządów jego następcy Jarosława ze Skotnik herbu Bogoria (1342-1374), określanego mianem drugiego fundatora miasta. Pochodzący z ziemi sandomierskiej był jednym z najbliższych współpracowników Kazimierza Wielkiego. Zajmował się zwłaszcza stosunkami z Krzyżakami. W roku 1350 nadał przywilej wójtowi Męclowi z Żarnowa z zadaniem przeprowadzenia ponownej lokacji Żnina. Z jego inicjatywy rozpoczęto wznoszenie monumentalnej gotyckiej katedry w Gnieźnie, a w Żninie budowę fary i murów miejskich.
    Zamienił się na zamek
    Omawiając postacie arcybiskupów związanych z regionem nie sposób pominąć i wybitnej postaci Mikołaja Trąby (zm. w 1422 roku), który w 1420 r. drogą zamiany z Mikołajem Pomianem z Wenecji uzyskał dla arcybiskupstwa zamek gotycki w Wenecji. Znacznie rozbudowany w XV w. stał się on ośrodkiem administracji dóbr stołowych arcybiskupów.
     Fundator klasztoru w Łeknie
    Z kolei wypada przypomnieć kilka osób z kręgu rycerstwa pałuckiego. Otwierając poczet dostojników świeckich nie można pominąć Zbyluta z rodu Pałuków, prawdopodobnie krewnego Jakuba ze Żnina. Wprawdzie źródła nie podały godności jakie pełnił, ale do historii przeszedł jako fundator pierwszego w Wielkopolsce klasztoru cystersów z Łeknie w roku 1153.
    Rynarzewo miastem
    Z rodu Pałuków wywodził się także Henryk z Rynarzewa (zm. w 1339/40 r.) herbu Pałuka, wojewoda kaliski, gorący zwolennik Władysława Łokietka i jego polityki krzyżackiej. W roku 1299 otrzymał od Władysława Łokietka zezwolenie na lokację miasta w swym dziedzicznym Rynarzewie.
     Fundator kościoła i budowniczy zamku
    Z tego samego rodu pochodził wybitny polityk przełomu XIV/XV w. Sędziwój z Szubina (zm. 1405/6 r.), wojewoda kaliski, starosta generalny Wielkopolski. Odegrał znaczną rolę w latach panowania Ludwika Węgierskiego. Był zwolennikiem powołania na tron Polski Jadwigi, a następnie zawarcia unii polsko-litewskiej. W swych dziedzicznych dobrach zapewne w latach 1361-1370 lokował miasto w Szubinie, a także ufundował tam gotycki kościół parafialny oraz zbudował zamek, który stał się jego rezydencją.
    Znaczną rolę odegrał także jego bratanek Maciej z Wąsosza (zm. 1423/24 r.), wojewoda kaliski, który aktywnie zaangażowany był w politykę krzyżacką Władysława Jagiełły.
    Chciał mieć własną Wenecję
    Wyrywkowy z konieczności przegląd kończymy przypomnieniem wybitnego przedstawiciela Nałęczów wywodzących się z Pałuk, Mikołaja z Wenecji (Chomiąży) zm. 1400 r. Był sędzią ziemskim kaliskim. Brał aktywny udział w wojnie domowej w Wielkopolsce (określanej mianem Grzymalitów z Nałęczami) i zapewne z tymi wypadkami wiąże się jego przydomek Krwawego Diabła. W swych dobrach lokował około r. 1383 miasto nazwane Wenecją i fundował tam kościół. Zamek gotycki w Wenecji powstały około połowy XIV w. rozbudował i zamienił na swą rezydencję (w 1420 r. przeszedł on na własność arcybiskupów).

Pałuki (35/2000)