Wiosna Ludów - Powstanie 1848 roku na Pałukach

Wiosna Ludów, która objęła swym zasięgiem również rozdartą zaborami Polską, największym echem odbiła się w Wielkopolsce.

     Pałuczanie, podkreślający zawsze wobec zaborców swoją odrębność narodową i patriotyzm wzięli spontaniczny udział w trwającym przez dwa miesiące (kwiecień - maj) czynie zbrojnym przeciwko Niemcom.
     Według opracowanych wcześniej przez Ludwika Mierosławskiego¹⁾ planów, główna koncentracja sił polskich miała mieć miejsce u źródeł Wełny pod Rogowem.
     Największymi ośrodkami organizującymi zbrojny opór były Kcynia, Szubin, Wągrowiec i Żnin. Podobnie jak w innych miastach Wielkopolski, zakładano terenowe oddziały Komitetu Narodowego Poznańskiego - zwierzchniej władzy powstania. Usuwano administrację pruską, na gmachach i domach wywieszano biało-czerwone flagi, demonstracyjnie przypinano do ubrań kokardy o barwach narodowych. Powstańcy, których główny trzon stanowili chłopi, toczyli krwawe walki z regularnymi oddziałami wojsk pruskich, wspieranymi tworzonymi doraźnie grupami złożonymi z Niemców kolonistów.
     Szczególnie krwawe starcie miało miejsce 5 kwietnia pod Łabiszynem, gdzie Niemcy w sposób niezwykle okrutny wymordowali pododdział polskiej jazdy. W Żninie doszło do starć z pododdziałem 21 pułku piechoty pruskiej, którego dowództwo stacjonowało w Gnieźnie.
     Kulminacyjnym punktem Powstania na Pałukach była stoczona bitwa (jedyna na tym terenie) o Kcynię. Zakończyła się ona całkowitym zwycięstwem powstańców, którzy zajęli miasto i zmusili przeciwnika do wycofania się.
     Nieporozumienia we władzach Komitetu Narodowego, zawarcie ugody z Prusakami (którzy zresztą jednostronnie ją zerwali) doprowadziło do tego, iż w połowie maja powstanie upadło.
     Ostatnim jego akordem na Pałukach była kapitulacja oddziału powstańczego zgrupowanego pod Żninem, miało to miejsce w dniu 17 maja.
     Po upadku powstania Niemcy przystąpili do wzmożenia represji wobec jego uczestników i ludności wspierającej ich działania.
     Niezwykłym okrucieństwem wsławiły się utworzone przez przybyłego z Kongresówki N. Luttichava oddziały specjalne. Organizowano je z miejscowych Niemców, którzy wspierani byli małymi grupami żołnierzy regularnych oddziałów wojskowych.
     Główną kwaterą oddziałów na Pałukach stał się majątek Niemca Tresckowa w Grocholinie, który otrzymał go w darze od władzy pruskiej po III rozbiorze Polski. Grocholin, aż do czasów II wojny światowej stanowił jeden z ważniejszych ośrodków działań antypolskich. Dobitnym tego przykładem były poczynania ostatniego dziedzica Grocholina barona von Rosena, który we wrześniu 1939 roku przewodniczył Sądowi Specjalnemu (Sondergericht) w Kcyni.
     Niemcy znaczne wsparcie otrzymali od właścicieli majątku Żórawia rodziny von Bulow²⁾.
     Zadaniem oddziałów było grabienie mienia i wymierzanie według własnego widzimisię sprawiedliwości krnąbrnym Polakom, w odwecie za klęskę poniesioną w bitwie o Kcynię.
     Szczególnym okrucieństwem wyróżniła się grupa dowodzona przez urzędnika ze Słonaw o nazwisku Kramer. Po publicznym wychłostaniu zakuto polskiego obywatela Stajerowicza w kajdany i wywieziono do Bydgoszczy.
     Władze wojskowe wszystkie skargi pokrzywdzonych i ich rodzin zbywali, oświadczając ironicznie, iż "dzieje się to wedle zwyczaju wojennego".
     Miejscem świadczącym o tych wydarzeniach jest znajdująca się na starym cmentarzu w Kcyni wspólna mogiła poległych bądź zmarłych wskutek odniesionych ran pałuckich kosynierów.

Maksymilian Prill

     Przypisy
     1) Ludwik Mierosławski 1814-1878 jeden z przywódców walk narodowowyzwoleńczych, działacz emigracyjny, pisarz, uczestnik Powstania Listopadowego, wyznaczony w 1845 r. przez Towarzystwo Demokratyczne Polskie w Paryżu na wodza powstania w kraju. Naczelny wódz powstania 1848, w 1849 dowodził powstaniami na Sycylii oraz w Bodenn i Palatynach (Niemcy), pierwszy dyktator Powstania Styczniowego.
     2) Bernard Bulow - 1849-1929. Kanclerz Rzeszy i premier Prus w latach 1900-1909. Okres jego rządów przyniósł zaostrzenie polityki antypolskiej w Zaborze Pruskim. Wzniósł działalność osławionej Komisji Kolonizacyjnej.

Pałuki nr 65 (17/1993)

11XI