Józef Wiza - harcerz, bakteriolog żołnierz

To Józef Wiza wymyślił nazwę Szare Szeregi, którą w czasie okupacji określano polskie harcerstwo. Po akcji pod Arsenałem udzielał – niestety bezskutecznie - pomocy medycznej skatowanemu przez Gestapo "Rudemu" Janowi Bytnarowi. W czasie Powstania Warszawskiego służył jako lekarz w Śródmieściu. Po wojnie wrócił do zawodu bakteriolologa, zmarł w 1975 roku.

Urodził się w kcyńskiej rodzinie kupieckiej, 25 II 1905 roku.  W wieku 10 lat wstąpił do 1. Drużyny Harcerzy "Lech" w Gnieźnie, gdzie rozpoczął naukę w gimnazjum; pełnił następnie funkcję drużynowego 2. DH im. Zawiszy Czarnego. Jako czternastoletni harcerz w czasie Powstania Wielkopolskiego (1919 r.) wraz z drużyną spełniał czynności pomocnicze. Następnie jego rodzina przeprowadziła się do Poznania. Maturę zdał w Gimnazjum im. Bergera, przy Strzeleckiej (budynek obecnie nie istnieje). Pełnił tam funkcję drużynowego 13. Poznańskiej Drużyny Harcerzy im. Jana Zamojskiego (tzw. "Poznańska Czarna Trzynastka"). Przez cały okres gimnazjalny i akademicki był czynnym harcerzem, w Poznaniu był członkiem Akademickiego Koła Harcerskiego im. Heliodora Święcickiego, Doszedł do stopnia harcmistrza. W okresie studiów medycznych na Uniwersytecie Poznańskim pełnił również ważne funkcje w Komendzie Chorągwi.

Studia lekarskie (1925-1933) odbył na Uniwersytecie Poznańskim, uzyskując dyplom lekarza. Od 1930 r. pracował jako młodszy asystent w Zakładzie Mikrobiologii Lekarskiej UP. W 1935 r. otrzymał mianowanie na stanowisko starszego asystenta. Doktoryzował się w 1936 r. na podstawie pracy pt. "O różnych metodach wyosobnienia pałeczek grupy durowo-paradurowej z kału". W latach 1930-1939 pracował w Zakładzie Mikrobiologii Lekarskiej Uniwersytetu Poznańskiego.

We wrześniu 1939 r., jako lekarz rezerwy, zgłosił się w Poznaniu do władz wojskowych. Został skierowany do Łodzi, następnie przez Kłodawę dotarł do Łowicza, gdzie aresztowano go pod zarzutem szpiegostwa, po czym uwolniono. Dostał przydział do 1 Okręgowego Szpitala Wojskowego w Warszawie, dotarł na miejsce w chwili jego ewakuacji do Kowla, gdzie przydzielono go do Szpitala Polowego nr 703. Po wkroczeniu Sowietów został internowany wraz z innymi oficerami i wywieziony pociągiem towarowym w głąb ZSRR. Dzięki jego inicjatywie, podczas postoju na stacji w Równem, polscy kolejarze otworzyli wagony i jeńcy uciekli, dzięki czemu prawdopodobnie uniknęli losu innych, których ZSRR zamordował w Katyniu. Przez Lwów i Jarosław dotarł 21.10.1939 do Poznania, do rodziny.

Hm. Józef Wiza „Siwy Sęp”, komendant Chorągwi Wielkopolskiej Szarych Szeregów (1939–1940), kierownik Wydziału Zachodniego Głównej Kwatery Szarych Szeregów, uczestnik powstania warszawskiego, źródło: Dodatek Specjalny IPN, Gazeta Polska, Nowe Państwo, nr 10/2010

W biogramie Muzeum Powstania Warszawskiego, poświęconym Józefowi Wizie, czytamy: „W konspiracji od października 1939 r. Wokół siebie zebrał grupę pozostałych w Poznaniu instruktorów, którzy stworzyli podwaliny organizacyjne i merytoryczne dalszej pracy harcerskiej w podziemiu. Wspólnie z druhem Stanisławem Powaliszem, powstańcem wielkopolskim, był autorem kryptonimu "Szare Szeregi" dla konspiracyjnej Chorągwi Wielkopolskiej. Wiadomość o działaniach w Poznaniu i przyjętym kryptonimie dotarła przez łącznika do druha Floriana Marciniaka - Naczelnika Harcerzy, który kryptonim ten przyjął dla całego ZHP działającego w konspiracji. Pod pseudonimem "Siwy Sęp" pełnił funkcję komendanta Chorągwi Wielkopolskiej (Ul "Przemysław") do kwietnia 1940 roku. Poszukiwany przez Gestapo uciekł do Warszawy, kierownictwo Chorągwi przekazując hm. Franciszkowi Firlikowi. W stolicy pozostawał w kontaktach z przebywającymi tam instruktorami wielkopolskimi oraz członkami AKH. W utworzonym przy "Pasiece" (Głównej Kwaterze) Wydziale Zachodnim, objął jego kierownictwo. Organizowano tam różne formy pomocy dla Ziem Zachodnich, utworzono "Ul Chrobry" złożony z harcerzy, którzy znaleźli się na terenie Generalnego Gubernatorstwa. Był członkiem Rady Programowej przy Naczelniku Harcerzy. W nocy 26/27 marca 1943 - po "Akcji pod Arsenałem" udzielał pomocy medycznej, skatowanemu przez Gestapo "Rudemu" Janowi Bytnarowi.”

    W latach 1940-41 pracował w fabryce Farmaceutycznej "Klawe-Asid" w dziale produkcji surowic i szczepionek. Od 1941 roku, do wybuchu Powstania kierował Centralnym Laboratorium Chemiczno-Bakteriologicznym Ubezpieczalni Społecznej. Od 1942 prowadził prywatne laboratorium przy ul. Marszałkowskiej 72, a także ożywioną działalność dydaktyczną na kompletach Wydziału Farmaceutycznego Tajnego Uniwersytetu Poznańsko-Warszawskiego. Przed Powstaniem Warszawskim mieszkał na Puławskiej 13.

Józef Wiza w Powstaniu Warszawskim wziął czynny udział, będąc lekarzem batalionu "Iwo" (I Obwód "Radwan" - Podobwód "Sławbor" - batalion "Iwo" – sanitariat) w dzielnicy Śródmieście Południe. Szczegółów jego służby powstańczej nie znamy, jeśli napisał wspomnienia – nie zostały one dotąd opublikowane.

Po powstaniu wyszedł z Warszawy z ludnością cywilną. Wrócił do Poznania jako delegat Ministra Opieki Społecznej i Zdrowia rządu lubelskiego. Zorganizował i uruchomił Filię Państwowego Zakładu Higieny. W latach 1945-1946 był kierownikiem Zakładu Mikrobiologii Lekarskiej Uniwersytetu Poznańskiego i filii Państwowego Zakładu Higieny.

O powojennych osiągnięciach Józefa Wizy tak pisał w Pałukach Józef Marosz (31/93): „Odbudował zrujnowany w toku działań wojennych Zakład Mikrobiologii Lekarskiej Uniwersytetu Poznańskiego pracując w nim początkowo jako adiunkt, a po habilitacji (1952 r.) na podstawie pracy pt. "Zatrucia pokarmowe wywołane salmonellami ze szczególnym uwzględnieniem potraw roślinnych jako źródła zakażenia", jako docent. W 1958 r. został mianowany profesorem, nadzwyczajnym, a od 1 X 1959 r. objął kierownictwo Zakładu Mikrobiologii Akademii Medycznej z czasem przemianowanego na Zakład Bakteriologii i Wirusologii Klinicznej Instytutu Biostruktury AM w Poznaniu.

Józef Wiza - zdjęcie powojenne, źródło: Muzeum Powstania Warszawskiego

W latach 1955-1960 prof. Józef Wiza był poddziekanem Wydziału Lekarskiego. Sprawował funkcję przewodniczącego Poznańskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Mikrobiologów, był też członkiem Komisji Medycyny Doświadczalnej P.T.P.N. Zorganizował Szkołę Laborantów Medycznych w Poznaniu oraz był wieloletnim wykładowcą w szkołach pielęgniarskich i na kursach kontrolerów sanitarnych.”

30 X 1975 r. prof. Józef Wiza w wieku 70 lat przeszedł na emeryturę,. Zmarł pół roku później, 14 V 1976 r. w Poznaniu, pochowany jest na Junikowie.

Oddajmy znów głos Józefowi Maroszowi: „W dorobku naukowym profesora J. Wizy znajduje się ponad 100 różnego rodzaju opracowań, w tym podręcznik mikrobiologii lekarskiej oraz skrypty i materiały dydaktyczne dla studentów medycyny i stomatologii. Ich tematyka w większości dotyczy badań nad zatruciami pokarmowymi. Za osiągnięcia w pracy naukowo-badawczej i społecznej odznaczony był Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, Złotym i Srebrnym Krzyżem Zasługi, odznaką Za wzorową pracę w służbie zdrowia. Profesor Józef Wiza był nie tylko wybitnym lekarzem, ale człowiekiem o wielkim sercu, bezinteresownym, doskonałym organizatorem, człowiekiem energii i czynu, gorącym patriotą. Z zamiłowania był dydaktykiem rozumiejącym młodzież, wychowawcą młodej kadry bakteriologów. Był także wybitnym działaczem harcerskim. […] Spędził w Kcyni jedynie okres dzieciństwa, ale często przyjeżdżał do zamieszkałej tutaj rodziny.”

zredagował Dominik Księski na podstawie:

Marosz Józef, Profesor medycyny, współtwórca Szarych Szeregów. Józef Wiza - 1905-1976, Pałuki nr 79 (31/93)

Biogram Józefa Wizy w Muzeum Powstania Warszawskiego

Żródła wykorzystane przez Józefa Marosza:

Kcynianie w służbie Eskulapa, Praca zbiorowa pod red. Pawła Prusaka, Zeszyty Regionalne Kcyńskiego Towarzystwa Kulturalnego, 1991 r.

Maria Rudnicka, Wspomnienia pośmiertne - Józef Wiza, Medycyna Doświadczalna Mikrobiologii 1976 r.

Serwański Edward, Wielkopolska w cieniu swastyki", Instytut Wydawniczy PAX 1970 r.

Czytaj także:

Ka0SmT

PW1944